Í dag 8. nóvember er Dagur gegn einelti. Vert er að staldra við og rifja upp uppruna þessa dags og tilgang. Einelti er alvarleg tegund ofbeldis sem hefur víðtækar samfélagslegar afleiðingar. Börn sem verða fyrir langvarandi einelti geta glímt við afleiðingar þess ævilangt. Forvarnir gegn einelti eru lýðheilsumál enda getur það haft áhrif á lífsgæði og heilsu bæði þolenda og gerenda til lengri og skemmri tíma.
Hinn 12. september 2011 var birt á vef Menna- og barnamálaráðherra tilkynning þess efnis að verkefnastjórn um aðgerðir gegn einelti hafi ákveðið að helga 8. nóvember ár hvert baráttunni gegn einelti. Markmiðið með deginum var og er að vekja sérstaka athygli á málefninu. Fulltrúar félagasamtaka og opinberra stofnana undirrituðu þjóðarsáttmála gegn einelti. Sáttmálinn var hugsaður sem grunnur að frekari vinnu.
Forsaga þessa átaks nær lengra aftur eða til ársins 2009 þegar hópur fólks knúði dyra hjá ráðuneytum og stofnunum til að vekja athygli á alvarleika eineltis og skorti á úrræðum. Í hópnum voru margir eldhugar. Þeirra á meðal var Helga Björk Magnúsdóttir Grétudóttir aðgerðarsinni og Ingibjörg Helga Baldursdóttir grunnskólakennari og móðir drengs sem fyrirfór sér eftir að hafa þolað langvarandi einelti. Þessar tvær konur eru frumkvöðlar og hafa árum saman minnt stjórnvöld á aðgerðar- og úrræðaleysi í eineltismálum og kallað eftir betrumbótum.
Meðal afraksturs hópsins var tillaga um sérsveit gegn einelti. Í framhaldinu var komið á samráðsvettvangi milli þriggja ráðuneyta um meðferð eineltismála. Þetta sameiginlega átak leiddi til þess að ríkisstjórnin samþykkti að verja fjármunum til baráttunnar og til sérstaks fagráðs.
Í tilraunaskyni var sett á laggirnar staða verkefnastjóra í aðgerðum gegn einelti. Hlutverk verkefnastjóra var að hafa umsjón með og fylgja eftir þeim verkefnum sem verkefnastjórn ákvað að skyldu unnið að. Undirrituð var ráðin til starfans og gegndi því tímabundið.
Á þessum tíma og næstu ár raungerðist heilmikil vitundarvakning í þessum málum. Margir einstaklingar og samtök áttu og eiga þakkir skyldar fyrir elju sína í baráttunni gegn þeim vágesti sem einelti er. Æ fleiri skólar, íþróttafélög, samtök og stofnanir kynntu stefnu sína gegn einelti og birtu verklagsreglur sínar sem víða var framfylgt með miklum sóma.
Undirrituð fór sjálf vítt og breytt um landið með fræðslu í boði Æskulýðsvettvangsins sem hafði lagt mikilvægt lóð á þessar vogarskálar. Í ferðum okkar um landið voru haldin námskeið um forvarnir, stefnumótun og mótun verkferla. Bókin Ekki meir var kynnt en í henni má meðal annars finna leiðarvísi um aðgerðir gegn einelti fyrir starfsfólk skóla, íþrótta- og æskulýðsfélaga, foreldra og börn. Undirrituð er höfundar bókarinnar og útgefandi er Skólavefurinn.
Einelti hefur aukist
Sterkar vísbendingar eru um að bakslag hafi átt sér stað í þessum málum hér á landi. Nýlegar rannsóknaniðurstöður Vöndu Sigurgeirsdóttur lektors við menntavísindasvið Háskóla Íslands sýna að einelti hefur aukist. Tvöfalt fleiri börn í sjötta bekk segjast nú upplifa einelti tvisvar til þrisvar í mánuði eða oftar en árið 2006. Samanlagt hlutfall eineltis í öllum bekkjunum var 5,4 prósent árið 2006 en er 8 prósent í ár og í fyrra. Kannski má rekja þessa aukningu að einhverju leyti til þess að umræðan er nú opnari og fleiri tilkynna ofbeldi. Eineltismál hafa í seinni tíð virst grófari en áður.
Hér þarf að staldra við og fara yfir stöðuna. Þetta _lagast ekki af sjálfu sér“ og sannarlega ekki með því að huga aðeins að þessum málum einu sinni á ári. Umræða um góða samskiptahætti verður að eiga sér stað allt árið um kring og tvinnast með fjölbreyttum hætti inn í starfsemi skóla, tómstundafélaga og vinnustaða. Annars er ekki mikils árangurs að vænta, hvorki til skemmri né lengri tíma.
Ef einungis er gripið til tímabundinna aðgerða í hvert sinn sem alvarlegt mál kemur fram í dagsljósið er næsta víst að hlutirnir falla fljótt í sama farið. Allir skólar, samtök, fyrirtæki og stofnanir þurfa að hafa stefnu og fullnægjandi verkferla sem sannarlega eru virkjaðir komi fram kvörtun um einelti eða annað ofbeldi. Taka þarf hratt og faglega á málum með tilheyrandi eftirfylgni, fræðslu og eftir atvikum meðferð.
Forvarnir, jákvæður staðabragur og uppbyggjandi menning er grundvöllur þess að börnum í skólum og fólki á vinnustöðum geti liði vel. Líði starfsfólki skóla vel má ætla að það hafi jákvæð áhrif á börnin, hópmenningu og almenna líðan.
Einelti getur verið félagslega flókið fyrirbæri. Ótal breytur, bæði persónu- og aðstæðubundnar koma við sögu, eins og staðarmenning, samsetning hópa og ríkjandi starfsandi innan þeirra hverju sinni. Munum að einelti er lögbrot og ein algengasta birtingarmynd ofbeldis.
Það er ekkert „grátt svæði“ þegar kemur að framkomu við aðra. Mikilvægt er að tileinka sér að koma vel fram við alla, hvernig sem þeir eru og hvað svo sem manni kann að finnast um þá. Yfirgangur/valdníðsla gagnvart öðrum er ekki í boði undir neinum kringumstæðum.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, sálfræðingur og þingmaður Flokks fólksins
Birt í Morgunblaðinu á Degi gegn einelti 8. nóvember 2025