Færslur

Skýrsla atvinnuvegaráðherra um aðbúnað og velferð svína að beiðni Kolbrúnar Áslaugar Baldursdóttur
____________________________
1 Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, Eydís Ásbjörnsdóttir, Jónína Björk Óskarsdóttir, Kristján Þórður
Snæbjarnarson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ragnar Þór Ingólfsson, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Sigurjón Þórðarson og Sigurður Helgi Pálmason. Sbr. þingskjal 78, 78. mál á 157. þingi.
2 Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, Marta Wieczorek, Jónína Björk Óskarsdóttir, Sigurjón Þórðarson, Elín Íris Fanndal, Jónas Yngvi Ásgrímsson, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Ragna Sigurðardóttir og Eydís Ásbjörnsdóttir,. Sbr. þingskjal 380, 321. mál á 156. þingi.

157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 635 — 78. mál.
Skýrsla atvinnuvegaráðherra um aðbúnað og velferð svína,
samkvæmt beiðni.
Með beiðni (á þskj. 78) frá Kolbrúnu Áslaugar Baldursdóttur og fleiri alþingismönnum1
er þess óskað að atvinnuvegaráðherra flytji Alþingi skýrslu um um úttekt á reglum og eftirliti er
varðar aðbúnað og velferð svína og að tilteknum spurningum, sem nánar koma fram í
tilgreindum stafliðum hér á eftir, verði svarað m.a. varðandi framkvæmd aflífunaraðferða í
svínaræktun og tiltekinna aðgerða sem gerðar eru á svínum. Sambærileg beiðni var áður lögð
fram á 156. löggjafarþingi (á þskj. 380, 321. mál)2.

Í greinargerð kemur fram að flutningsmenn telja nauðsynlegt að upplýst verði um hvernig
búið er að svínum, en eins og fram kom í skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit með velferð
búfjár frá nóvember 2023 eru tilkynningar vegna gruns um brot á lögum sem gilda um velferð
dýra fáar, enda svínabú lokuð og sýnileiki dýra mjög takmarkaður. Þá óska flutningsmenn
eftir því að fá fram hvaða rök búi að baki endurtekinni framlengingu á fresti fyrir
framleiðendur til að uppfylla kröfur reglugerðar frá því að hún var sett árið 2014, þar sem
einungis er kveðið á um lágmarkskröfur um aðbúnað, meðferð og umsjá. Einnig telja þeir
nauðsynlegt að fá mat á því hvort hagkvæmnissjónarmið ræktenda ráði því hvort stjórnvöld
innleiði metnaðarfyllri reglur um velferð svína eða framfylgi þeim sem nú eru í gildi.
Hinn 17. september 2025 var skýrslubeiðni þessi samþykkt á Alþingi og barst ráðuneytinu
19. september 2025. Ráðuneytið óskaði eftir upplýsingum frá Matvælastofnun varðandi
ákveðin atriði sem óskað er umfjöllunar um, en skýrslan er að öðru leyti unnin innan
ráðuneytisins.
2

Regluverk um velferð svína á Íslandi byggir á ákvæðum laga um velferð dýra nr. 55/2013 og
á reglugerð um velferð svína nr. 1276/2014 með síðari breytingum, sem kveður á um
lágmarkskröfur varðandi aðbúnað, umönnun, heilbrigði og almenna meðferð svína. Markmið
og áherslur regluverksins eru skýrar og miða að því að tryggja að svín búi við góða velferð og
að þau séu laus við vanlíðan, hungur og þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og
sjúkdóma. Regluverkið byggir á þeirri viðurkenningu að dýr séu skyni gæddar verur sem eiga
rétt á að geta sýnt sitt eðlilega atferli eins og frekast er unnt, sbr. 1. gr. laga um velferð dýra.
Í regluverkinu eru þó ákveðnar undanþágur sem víkja frá almennum reglum í ákveðnum
tilvikum. Þessar undanþágur eru ætlaðar til þess að veita ákveðinn sveigjanleika eða til að
mæta sérstökum aðstæðum, án þess þó að ganga á grundvallarmarkmið um velferð svína.
Matvælastofnun hefur t.d. heimild til að veita framleiðanda frest til að aðlaga sig að skilyrðum
sem varða lausagöngu svína, sbr. 2. mgr. 7. gr., og að ákvæðum um rými í stíum og legurými,
sbr. 2. og 7. mgr. 15. gr. reglugerðarinnar til 1. janúar 2028. Veiting frests er háð því að
framleiðandi leggi fram gögn sem sýni fram á að hann hafi sannarlega gripið til ráðstafana til
að uppfylla kröfur ákvæðanna en ekki orðið ágengt af ástæðum sem eru ekki á ábyrgð
framleiðandans sjálfs. Við mat skal litið til þess hvort framleiðandi hafi eftir atvikum hannað
byggingakosti, sótt um tilskilin leyfi og gripið til annarra þeirra ráðstafana sem með sanngirni
hefði mátt ætlast til af honum.
Líkt og að framan greinir er meginmarkmið regluverksins að tryggja velferð svína í samræmi
við ákvæði laga um velferð dýra. Reglugerð um velferð svína miðar að framangreindu
markmiði. Það hefur tekið framleiðendur lengri tíma en áætlað var við setningu
reglugerðarinnar að aðlaga rekstur að framangreindum skilyrðum. Frestur til aðlögunar að
skilyrðum reglugerðar um velferð svína var framlengdur í desember 2024 að beiðni
Bændasamtaka Íslands en horft er til þess að framleiðendur uppfylli skilyrðin að fullu 1. janúar
2028.
Eftirfarandi eru svör við þeim spurningum sem lagðar eru fram í skýrslubeiðni.
1. Hversu algengt sé að halaklippingar á svínum viðgangist hjá svínaræktendum og hvort
svínaræktendur sjái sjálfir um að framkvæma halaklippingar eða hvort dýralæknar sjái um
framkvæmdina,
Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. reglugerðar um velferð svína er óheimilt er að klippa hala grísa
nema brýna nauðsyn beri til samkvæmt mati dýralæknis og skal það framkvæmt af dýralækni
eða aðila með tilskilin leyfi Matvælastofnunar. Þó má í mesta lagi stytta hala um helming,
nema af læknisfræðilegum ástæðum. Dýrin fá verkjastillandi meðferð í samræmi við ákvæði
reglugerðarinnar.
Samkvæmt upplýsingum frá Matvælastofnun eru grísir halaklipptir að undangengnu mati
á nauðsyn þess, vegna vandamála tengdum halabiti. Grísir eru halaklipptir á öllum gyltubúum
á landinu. Um árabil voru nokkur bú sem ekki klipptu hala, en þau bú hafa nú hætt
smágrísaeldi. Halaklippingar á smágrísum eru framkvæmdar á öðrum til þriðja degi frá
fæðingu.
Halaklippingar á svínum falla undir aðgerðir sem allir starfandi svínaræktendur hafa fengið
undanþágu Matvælastofnunar til að framkvæma, samkvæmt heimild í gildandi regluverki.
3

Matvælastofnun hefur nýlega boðað hertann ramma sem gilda um halaklippingar. Þann 30.
október sl. kynnti stofnunin fyrir framleiðendum og þjónustudýralæknum svínabúa aukið
aðhald af hálfu stofnunarinnar hvað varðar að veita undanþágur til halaklippinga.
Framangreindir aðilar fá frest til 1. desember til að senda Matvælastofnun rökstudda
umsókn um undanþágu til að klippa hala smágrísa. Umsókninni þarf að fylgja bæði áhættuog stöðumat á halabiti á búum sem afhenda og kaupa smágrísi. Þá er horft til þess að gerð
verði krafa um að starfsmenn sem sinni halaklippingum þurfi að standast viðurkennt námskeið
til að mega klippa hala á grísum.
Rökstuðningur fyrir framangreindri undanþágu er sá að ef halar eru ekki klipptir sem
fyrirbyggjandi aðgerð, glími svínabú við alvarlegan vanda tengdan halabiti, sem virðist því
miður vera útbreitt vandamál í svínarækt á Íslandi. Halabit, ef það á sér stað, hefur mun
alvarlegri afleiðingar fyrir velferð dýranna en sjálf halaklippingin og er það helsta ástæða fyrir
beitingu aðgerðarinnar. Með bættum aðbúnaði í svínabúum er þó horft til þess að þörf á
halaklippingum geti minnkað.
2. Hversu oft Matvælastofnun hafi gert athugasemdir við framkvæmd halaklippinga hvert
undanfarinna tíu ára og hvort gripið hafi verið til sekta eða annarra viðurlaga vegna
brota á reglum um framkvæmd þeirra,
Samkvæmt skráningum í eftirlitsgagnagrunn Matvælastofnunar síðustu 10 ár þ.e. frá 2016,
voru 28 sinnum gerðar athugasemdir við skoðunaratriðið „aðgerð“ á svínabúum. Er þá um að
ræða frávik við ákvæði laga eða reglugerða sem um aðgerðir gilda. Af þessum 28
athugasemdum voru tvær flokkaðar alvarlegar. Alvarlegar athugasemdir geta komið til vegna
eðli atviks, eða vegna þess að um endurtekið frávik er að ræða. Heimildir annarra starfsstétta
en dýralækna til að framkvæma aðgerðir á svínum ná einungis til halaklippinga (sjá svar við
spurningu 1) og röspunar á vígtönnum (sjá svar við spurningu 3). Ekki er vitað til að gerðar
hafi verið athugasemdir við tannraspanir og því má reikna með að allar athugasemdirnar lúti
að halaklippingum. Athugasemdir geta snúið að því að of stór hluti af halanum sé klipptur af
eða, það sem trúlega oftar á við, að verkjameðhöndlun og deyfing sé ekki með ásættanlegum
hætti. Í dag takmarkast meðhöndlun dýranna við að þeim er gefið verkjastillandi lyf (NSAIDs)
áður en hali er klipptur. Til að ná fullnægjandi deyfingu og verkjameðferð fyrir slíka aðgerð
þarf annað hvort að svæfa dýrið eða mænudeyfa það, hvoru tveggja er einungis á færi
dýralækna að framkvæma. Það hefur þó reynst erfitt að gera þá kröfu í framkvæmd vegna
umfangs starfseminnar, áhættu og kostnaðar þar sem hver aðgerð er tímafrek og aðeins
dýralæknir sem hefur heimild til þess að framkvæma svæfingu og mænudeyfingu. Því hefur
Matvælastofnun lagt aukna áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir í svínabúum, þ.e. að gerðar séu
úrbætur sem lúta að bættum aðbúnaði svína sem eru líklegar til að draga úr þörf á
halaklippingum. Þá hefur engum sektum verið beitt í kjölfarið af athugasemdum
stofnunarinnar þar sem ekki finnast í dag betri úrræði.

4

3. Hversu algengt sé að klippa tennur svína til að draga úr hættu á halabiti,
Samkvæmt reglugerð um velferð svína er bannað að klippa tennur svína. Við eftirlit
Matvælastofnunar hefur eftirlitsfólk ekki orðið vart við að tennur svína séu klipptar á
svínabúunum hér á landi. Hins vegar er heimilt að raspa/slípa vígtennur ef sýnt þykir að
tennurnar séu að valda skaða á móður eða gotsystkinum. Röspun á vígtönnum er framkvæmd
á einhverjum búum til að bregðast við bitvandamálum sem koma upp, svo sem bit á júgri eða
gotsystkinum.
4. Hvaða aflífunaraðferðir séu notaðar í hverju svínasláturhúsi og hversu mörgum dýrum
hafi verið slátrað þar hvert undanfarinna tíu ára,
Samkvæmt upplýsingum frá Matvælastofnun eru á landinu fjögur svínasláturhús: á Selfossi
(SS), tvö á Akureyri (Norðlenska og B. Jensen) og á Kjalarnesi (Stjörnugrís h/f). Þrjú hin fyrst
nefndu nota rafdeyfingu til að framkalla meðvitundarleysi fyrir blóðgun, en blóðgun er gerð
til að aflífa svínin. Rafklemma er sett á höfuð dýrsins þannig að rafstraumur fer í gegnum heila
og veldur það umsvifalausu meðvitundarleysi. Á Kjalarnesi er notast við koltvísýring (CO₂) í
háum styrk til að ná fram meðvitundarleysi fyrir blóðgun.
Í eftirfarandi töflu má finna upplýsingar um fjölda dýra sem hefur verið slátrað síðustu 10
ár:
5. Hvernig halaklippingar, klippingar á tönnum og notkun gasklefa samræmist lögum og
reglum um velferð dýra,
Varðandi halaklippingar:
Samkvæmt 16. gr. laga um velferð dýra, nr. 55/2013 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr.
1276/2014 um velferð svína er óheimilt að klippa hala grísa nema brýna nauðsyn beri til af
læknisfræðilegum ástæðum skv. mati dýralæknis. Það sem Matvælastofnun hefur flokkað
undir “brýna nauðsyn” er ef búið hefur glímt við vandamál með halabit ef ekki er halaklippt
sem fyrirbyggjandi aðgerð. Halabit með tilheyrandi sýkingum er metið alvarlegra
velferðarmál fyrir dýrin en halaklippingin sjálf. Aðgerðin skal framkvæmd af dýralækni eða
aðila með tilskilin leyfi Matvælastofnunar, þ.e. aðilum sem hafa fengið leyfi skv. 6. gr. og 7.
gr. laga nr. 66/1998 um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr. Við halaklippingar ber skv.
reglum að deyfa eða svæfa grísi og má stytta hala um allt að helming.
Við reglubundið eftirlit Matvælastofnunar á gyltubúum er skoðað hvort grísir séu
halaklipptir og hvort slíkt sé gert að undangengnu áhættumati þjónustudýralæknis á halabiti
og samkvæmt fyrirmælum hans. Séu grísir halaklipptir er það gert þegar þeir eru tveggja til
þriggja daga gamlir. Þetta er gert við þá grísi sem fara í eldisdeildir á sama búi eða á annað
eldisbú þar sem halabit er viðvarandi vandamál. Matvælastofnun gerir kröfu um að grísir fái
verkjastillandi meðhöndlun fyrir aðgerð (sjá einnig svar við spurningu nr. 2).
Á þessu ári hefur Matvælastofnun unnið að undirbúningi við að skýra þann ramma sem
halaklippingar lúta í samræmi við það sem mörg lönd innan Evrópusambandsins vinna að.
5

Stofnunin vinnur að því að gera eftirfarandi breytingar varðandi framkvæmd og
undanþáguleyfi til halaklippinga:
 Undanþága svínaræktanda til halaklippinga mun byggjast á að dýralæknir búsins sendi
beiðni um undanþágu til halaklippinga ásamt áhættumati og staðfestingu á að dýralæknir
meti það svo að þörf fyrir undanþáguleyfi til halaklippinga sé brýn. Heimild til undanþágu
verður aðeins veitt til eins árs í senn.
 Ef sótt er um nýja undanþágu að ári skulu fylgja upplýsingar um hvaða úrbætur hafa verið
gerðar á búinu síðastliðna 12 mánuði með það að markmiði að minnka þörf fyrir að
halaklippa smágrísi á búinu.
 Starfsfólki svínabúa hefur verið veittur aðgangur að rafrænum námskeiðum frá Danmörku
sem viðurkennd hafa verið af Matvælastofnun í klippingu hala og röspun á vígtönnum
grísa. Horft er til þess að ekki verði heimilt fyrir aðra en dýralækna að klippa hala nema
að viðkomandi hafi áður staðist framangreint námskeið og hafi fengið leyfi
Matvælastofnunar til að framkvæma halaklippingar.
Rannsóknir og reynsla þjóða sýna að ástæður halabita í svínaeldi eru margþættar. Þéttleiki
(pláss fyrir hvert dýr), legupláss, umhverfisauðgun, loftagæði, birta, hávaði, hreinleiki og
heilbrigði eru meðal þeirra þátta sem skipta máli. Reynsla Norðurlandaþjóða (Noregur,
Svíþjóð og Finnland) sem hafa framfylgt banni við halaklippingum sýna að nægjanlegt rými
fyrir dýrin er eitt af lykilatriðum í svínaeldi til að hægt sé að fyrirbyggja halabit. Þessi lönd
gera kröfur um minni þéttleika á svínum en viðgengst á Íslandi. Með bættum aðbúnaði er því
horft til þess að fyrirbyggja megi halabit í auknum mæli og þar með minnka þörf á
halaklippingum.
Varðandi tannklippingar:
Tannklippingar eru óheimilar samkvæmt reglugerð um velferð svína. Ef bit á júgri eða
gotsystkinum veldur vandamálum, má þó raspa ofan af vígtönnum grísa yngri en fjögurra
daga, að því gefnu að ekki opnist inn að tannkviku. Á Íslandi eru tennur grísa ekki klipptar,
heldur er einungis gripið til varfærinnar röspunar ef þörf er á. Þetta er í samræmi við íslensk
lög og reglur, sem leggja áherslu á að valda dýrum sem minnstum sársauka. Matvælastofnun
hefur ekki orðið vör við í sínu eftirliti að brotið sé gegn þessu ákvæði laganna.
Varðandi notkun „gasklefa“:
Samkvæmt lögum um velferð dýra nr. 55/2013 skal ætíð svipta dýr meðvitund fyrir aflífun,
nema aflífunin sjálf feli í sér meðvitundarleysi samhliða. Þegar fjallað er um að svipta dýr
meðvitund er talað um að „deyfa dýr“ fyrir blóðgun, sem er annað en að deyfa dýr með lyfjum
í þeim tilgangi að sljóvga eða staðdeyfa.
Haustið 2012 var reglugerð ráðsins (EB) nr. 1099/2009 frá 24. september 2009 um vernd
dýra við aflífun innleidd hér á landi, sbr. reglugerð 911/2012. Íslandi bar ekki skylda til að
innleiða reglugerðina, heldur var skrefið stigið til að standa enn betur vörð um velferð dýra
við aflífun, bæði við slátrun og aflífun af öðrum ástæðum.
Rekstraraðilar/leyfishafar sláturhúsa ráða því hvaða deyfingaraðferð er notuð og er það
ekki á forræði viðkomandi svínabúa. Val á aðferð takmarkast af því að hún verður að uppfylla
lágmarksákvæði innleiddrar reglugerðar um vernd dýra við aflífun. Aðferðir sem koma
tilgreindar eru í reglugerðinni hafa verið vísindalega rannsakaðar og samþykktar af vísindaráði
6

ESB og fyrir liggja umfangsmiklar skýrslur frá Evrópsku matvælaöryggisstofnuninni (EFSA)
um aðferðirnar.
Allar aðferðirnar hafa sína kosti og galla og eru ýmsir þættir teknir til greina sem hafa áhrif
á velferð dýranna. Dæmi um mikilvæga þætti er varða deyfingu:
 Skorðun – aðferð sem beitt er og miðar að því að takmarka hreyfingar dýrs til að
auðvelda skilvirka deyfingu.
 Virkni deyfingar – hversu fljótt dýrin missa meðvitund.
 Áreiðanleiki deyfingar – hversu áreiðanleg er deyfingin.
 Varanleiki deyfingar – hversu lengi varir deyfingin.
 Mat á dýrum – hversu auðvelt er að leggja mat á skilvirkni deyfingarinnar.
Meðan dýrið er meðvitundarlaust þá er því látið blæða, blóðtapið veldur áframhaldandi
meðvitundarleysi og svo dauða.
Af öllum búfénaði er erfiðast að nota pinnabyssu á svín, nema þá ung dýr, því hauskúpan
á eldri dýrum er mjög þykk og varin af ennisholum. Einnig þarf að skorða dýrið og höfuð þess
til að geta skotið með öruggum hætti og svín þola skorðun illa. Við deyfingu svína stendur
valið því í raun á milli rafdeyfingar og notkunar koltvísýrings til að valda meðvitundarleysi
við slátrun svína. Báðar aðferðir hafa sína kosti og galla. Þættirnir sem eru skoðaðir er
skorðun, hvort áhrif séu umsvifalaus, áreiðanleiki, varanleiki og hversu auðvelt er að meta
hvort dýrin séu nægjanlega deyfð.
Áreiðanleiki er mikill við notkun gass. Áreiðanleiki við notkun á rafmagni er meira
breytilegur og það er erfitt að meta deyfinguna, nokkuð sem er auðvelt við gas.
Hraði. Kosturinn við rafmagn er umsvifalaus áhrif ef notað rétt, en það tekur um 10-15
sek. að missa meðvitund við koltvísýring í styrk yfir 90%.
Varanleiki. Rafdeyfing í heila varir stutt, en gasáhrif mun lengur.
Helsti galli við koltvísýring er að í styrk yfir 30% er hann ertandi á slímhúð og óþægilegt fyrir
dýrið að anda að sér, en þá er litið til stutts tíma, áreiðanleika og hraða, þannig að við slátrun
er CO2 álitinn besti kosturinn út frá heildardýravelferðarsjónarmiðum og er algengasta
aðferðin sem notuð er í stærri sláturhúsum um allan heim. Evrópusambandið er þó með
rannsóknir í gangi til að finna aðrar og betri aðferðir við deyfingu svína sem valda ekki ertingu
á öndunarveg og fylgist Matvælastofnun með þeirri vinnu.
Yfirlit yfir kosti og galla mismunandi aðferða við að svipta dýr meðvitund:
PINNABYSSA
RAFDEYFING RAFDEYFING MEÐ
HJARTASTOPPI
CO2
SKORÐUN Breytilegt* Breytilegt* Breytilegt* Nei
UMSVIFALAUS ÁHRIF Já Já Já Nei
ÁREIÐANLEIKI Breytilegt* Breytilegt* Breytilegt* Mikill
VARANLEIKI Mikill Lítill Mikill Mikill
MAT Á DÝRUM Í lagi Erfitt Erfitt Í lagi
*Streita og áreiðanleiki er mismunandi eftir því hve skorðunin er mikil
7

6. Hversu margir framleiðendur hafi ræktað svín sl. tíu ár og hversu margir framleiðendur
hafi sótt um frest á hverju ári, á grundvelli hvaða rökstuðnings og hversu langir frestir hafi
verið veittir.
Á undanförnum tíu árum hafa 9 framleiðendur starfrækt 19 svínabú. Við setningu reglugerðar
um velferð svína nr. 1276/2014 var gerð krafa um tímasetta úrbótaáætlun um hvernig
rekstraraðili ætlaði að uppfylla ákvæði reglugerðarinnar ásamt kostnaðarmati. Flestir
svínabændur sendu inn slíkar áætlanir á sínum tíma. Reglugerðinni var breytt með reglugerð
nr. 35/2019 þar sem fram komu ákvæði til bráðabirgða með ákvæðum um að Matvælastofnun
var heimilað að veita framleiðendum frest til aðlögunar ef aðstæður voru þannig að
kostnaðarsamt væri fyrir viðkomandi framleiðanda að uppfylla kröfur reglugerðarinnar. Ekki
var þó heimilt að veita lengri frest en til 1. janúar 2025.
Við eftirlit á árinu 2024 höfðu öll svínabú nema eitt uppfyllt ákvæði er varðar lausagöngu
gyltna, nokkur höfðu uppfyllt skilyrði um stærð stía, en meirihluti svínabúa hafði ekki uppfyllt
öll skilyrði reglugerðarinnar um gólfgerð og legurými.
Þá er óskað eftir að upplýst verði hvaða ástæður hafi búið að baki þeirri ákvörðun ráðherra
að breyta bráðabirgðaákvæði reglugerðar um velferð svína, nr. 1276/2014, sem hafði þann
tilgang að tryggja velferð og heilbrigði svína með góðri meðferð, umsjá og aðbúnaði og þar
sem fram komu lágmarkskröfur um einstök atriði, með reglugerð um breytingu á reglugerð
um velferð svína, nr. 1622/2024, þannig að þriggja ára frestur var veittur til viðbótar við
tæplega tíu ára frest sem þá var að renna út til að gera úrbætur í samræmi við ákvæði
reglugerðarinnar og var háður því að framleiðandi skilaði inn tímasettri úrbótaáætlun og
kostnaðarmati.
Með erindi dags. 29. október 2024, óskuðu Bændasamtök Íslands (BÍ) eftir þriggja ára
viðbótarfresti til aðlögunar að skilyrðum um velferð svína, það er 2. mgr. 7. gr. og 7. mgr.
15. gr reglugerðar nr. 1276/2014. Í erindinu kom fram að skortur á fjármagni og erfiðleikar
við að fá leyfi fyrir nýjum byggingum hafi aðallega staðið í vegi þess að framleiðendur
svínaræktar hér á landi gætu uppfyllt kröfur reglugerðarinnar fyrir árið 2025. Jafnframt
vísaði BÍ til þess í erindi sínu að í Danmörku sé frestur til þess að uppfylla kröfur um
bættan aðbúnað til ársins 2035.
Í kjölfar þess óskaði ráðuneytið eftir nánari upplýsingum frá BÍ um stöðu málsins hjá
einstökum búum eða framleiðendum sem ekki hafa uppfyllt ákvæðin. Þær upplýsingar
bárust ráðuneytinu og af þeim var ljóst að erfiðlega hafi gengið að uppfylla skilyrði
reglugerðar um velferð svína. Fyrir því voru ýmsar ástæður, m.a. kostnaður við
fjárfestingar og skipulags- og leyfismál.
Ráðuneytið lét jafnframt vinna skýrslu um samanburð á löggjöf sem varðar aðbúnað svína
á Íslandi, Danmörku, Noregi, Þýskalandi og Litháen vegna málsins. Meginniðurstaða
hennar er að löggjöf Íslands og samanburðarríkja er í meginatriðum samanburðarhæf og
gengur löggjöf Íslands á þessu sviði að takmörkuðu leyti lengra en löggjöf
samanburðarríkjanna.
Þá barst annað erindi frá BÍ dags. 3. desember 2024 um að umræddur frestur til
aðlögunar að skilyrðum ákvæða 2. mgr. 7. gr. og 2. og 7. mgr. 15. gr. reglugerðar nr.
1276/2014, um velferð svína, verði lengdur til ársins 1. janúar 2030 þar sem samtökin
töldu þrjú ár ekki nægja. Miður er hversu langan tíma hefur tekið að uppfylla ákvæði
8

reglugerðar um velferð svína, en líkt og að framan greinir eru ýmsar ástæður fyrir því. Í
ljósi framangreinds var bráðabirgðaákvæði reglugerðarinnar breytt á þann veg eins og það
hljómar nú sbr. 1. gr. reglugerðar um (3.) breytingu á reglugerð nr. 1276/2014 um velferð
svína, nr. 1622/2024 og frestur til aðlögunar veittur til 1. janúar 2028 að undangenginni
umsókn til Matvælastofnunar um viðbótarfrest. Veiting frests er háð því að framleiðandi
leggi fram gögn sem sýni fram á að gripið hafi verið til ráðstafana til að uppfylla kröfur
reglugerðarinnar
Þá er enn fremur óskað eftir rökstuðningi fyrir því að hve miklu leyti hagkvæmnissjónarmið
ræktenda ráði því hvort stjórnvöld innleiði metnaðarfyllri reglur um velferð svína eða
framfylgi þeim sem þegar eru fyrir hendi.
Meginmarkmið regluverks um velferð svína er að tryggja velferð og heilbrigði svína með
góðri meðferð, umsjá og aðbúnaði. Eitt af því sem stjórnvöld líta til við útfærslu skilyrða um
velferð svína eru m.a. hagkvæmnissjónarmið ræktenda og áhrifa breyttra skilyrða á
rekstrarhæfni og samkeppnisstöðu svínaræktenda. Við matið þarf að líta til markmiða laga um
velferð dýra, kostnaðar, samkeppnishæfni og fleiri atriða sem kunna að takmarka hversu hratt
eða hve langt stjórnvöld geta gengið fram í setningu metnaðarfyllri reglna um velferð svína.
Í frumvarpi til laga nr. 55/2013, sem síðar varð að lögum um velferð dýra, kemur skýrt
fram að dýr eru skyni gæddar verur sem hafa sjálfstæðan tilverurétt, óháð því hvernig þau
nýtast manninum eða efnahagslegum ávinningi mannsins af þeim, skv. umfjöllun um 1. gr.
frumvarpsins. Þetta grundvallarviðhorf setur velferð dýra í forgang og gefur til kynna að
efnahagslegur ávinningur eigi ekki að vera ráðandi þáttur þegar kemur að ákvörðunum um
velferð þeirra.
Í 12. athugasemd við tilskipun ráðsins 2008/120/EB um lágmarkskröfur er varða vernd
svína kemur fram að gæta skuli jafnvægis milli ýmissa þátta sem taka skal tillit til hvað varðar
velferð, þar á meðal heilbrigði, efnahagsleg og félagsleg sjónarmið og umhverfisáhrif. Þetta
gefur til kynna að efnahagsleg sjónarmið geti vegið þungt í ákvörðunum um hvaða kröfur séu
raunhæfar að setja. Jafnframt kemur fram í 6. athugasemd við sömu tilskipun að munur sem
raskar samkeppnisskilyrðum geti hindrað eðlilega starfsemi sameiginlegs markaðar. Þetta
þýðir að stjórnvöld þurfa að taka tillit til þess hvernig strangari reglur gætu haft áhrif á
samkeppnishæfni innlendra framleiðenda samanborið við aðra framleiðendur, bæði innan
EES og utan.
Við vinnslu reglugerðar um velferð svína nr. 1276/2014 var m.a. litið til norsku
reglugerðarinnar um svínarækt, (Forskrift om hold av svin FOR-2003-02-18-175) sem m.a.
mælti fyrir um ítarlegri kröfur en reglur ESB mæltu fyrir um, m.a. er varðaði stíustærðir og
stíugólf. Gerðar voru breytingar með reglugerð nr. 529/2015 og skilyrðin samræmd við m.a.
skilyrði er giltu í Danmörku, þar sem á þeim tíma var búnaður svínabúa á Íslandi í miklu mæli
fluttur inn frá Danmörku og að mati ráðuneytisins kynni það að flýta fyrir því að framleiðendur
gætu uppfyllt skilyrði reglugerðarinnar og tryggt fyrr betri velferð svína. Ljóst var á þeim tíma
að ræktendur þyrftu að ráðast í breytingar og því fylgdi tiltekinn kostnaður en nágrannaríki
Íslands höfðu hafið slíka vegferð tæpum 10 árum áður en lög um velferð dýra voru lögfest hér
á landi.
Í 10. gr. rammasamnings um almenn starfsskilyrði landbúnaðarins, sem tók gildi 1. janúar
2017 er mælt fyrir um fjárfestingastuðning í svínarækt. Var markmið slíkra styrkja að
auðvelda sérstaklega smærri svínabúum að hraða því að standast nýjar kröfur um aðbúnað
9

svína. Ráðuneytið annast umsýslu vegna fjárfestingastuðnings skv. VII. kafla reglugerðar um
almennan stuðning við landbúnað nr. 430/2021. Fjárfestingarstuðningur í svínarækt var
mikilvægt úrræði sem ætlað var að styðja við þróun og bættan aðbúnað í greininni, sérstaklega
með tilliti til velferðar dýra. Þessi stuðningur var bundinn tilteknum skilyrðum sbr. 30. gr.
reglugerðarinnar. Meginmarkmið stuðningsins, eins og fram kemur í 28. gr. sömu reglugerðar,
var að auðvelda sérstaklega smærri svínabúum að hraða því að standast kröfur samkvæmt
gildandi reglugerð um velferð svína. Þetta markmið endurspeglar áherslu á velferð svína sem
einnig er að finna í lögum um velferð dýra nr. 55/2013 og tilskipun ráðsins 2008/120/EB frá
18. desember 2008 um lágmarkskröfur er varða vernd svína. Á árunum 2017–2021 fengu sex
bú samtals 281 milljónir króna í fjárfestingarstuðning. Á sama tímabili fengu fjögur bú 187
milljónir króna í úreldingabætur.
Með vísan til framangreinds eru hagkvæmnissjónarmið ræktenda því einn af þeim
fjölmörgu þáttum sem litið er til við mat á því hversu langt skuli gengið í reglusetningu hverju
sinni en meginmarkmið setningu reglna um velferð svína er fyrst og fremst að tryggja velferð
dýra og það sé gert með skynsamlegum hætti hverju sinni.