Umræðan um frumvarp félags- og húsnæðismálaráðherra um breytingar á lögum um almannatryggingar sem felur í sér að greiðslur þeirra hækki samkvæmt launavísitölu hefur farið hátt á Alþingi og í samfélaginu. Um er að ræða breytingar á viðmiðum elli- og örorkulífeyris almannatrygginga. Markmið frumvarpsins er að styrkja stöðu þeirra sem fá greiðslur úr almannatryggingum með því að tryggja að lífeyrisgreiðslur fylgi þróun launavísitölu í stað þess að taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.
Hækki launavísitala Hagstofunnar minna en vísitala neysluverðs muni hækkun greiðslna almannatrygginga taka mið af vísitölu neysluverðs. Markmiðið er að stöðva kjaragliðnun sem hefur átt sér stað á milli lægstu launa í landinu og greiðslum almannatrygginga.
Engin sjálfstýring í gangi
Þessar breytingar eru pólitískt forgangsmál sem full samstaða er um innan stjórnarflokkanna. Hér er ekki um neina sjálfstýringu að ræða því Alþingi hefur alltaf fjármálalegt ákvörðunarvald hverju sinni. Með þessari breytingu er kjaragliðnun stöðvuð og fyrirsjáanleiki eykst. Við árleg ákvörðun um breytingu fjárhæða almannatrygginga í fjárlögum hverju sinni og skal líta til þróunar vísitölu frá grunnpunkti hinn 1. júní 2025.
Fjölmargir hafa tjáð sig
Fulltrúar nokkurra fyrirtækja, stofnana, lærðir og leiknir hafa tjáð sig um þetta mál. Umsagnir um frumvarpið voru ýmist jákvæðar eða neikvæðar. Hagræðingar hafa birt greinar sem ýmist hafa stutt frumvarpið eða lastað það. Sumir jafnvel gengið svo langt að telja að þessi breyting muni setja ríkisfjármálin á hvolf.
Þingmenn Sjálfstæðisflokks og Miðflokks hafa sérstaklega fundið málinu allt til foráttu. Einn þingmanna rökstuddi andstöðu sína í grein undir fyrirsögninni „Þrír hagfræðingar fundnir“. Ég get upplýst að fleiri en þrír hagfræðingar hafa fundist sem telja þessar breytingu góðrar gjalda verða. Í þessu orðaskaki er ekki að undra að margir eigi erfitt að fóta sig í umræðunni. Á köflum hefur ríkt hrein upplýsingaóreiða í málinu og ekki gott að átta sig á hvað snýr fram eða aftur.
Ég vil í þessu sambandi draga fram nokkra grunnþætti sem liggja hér til grundvallar. Stjórnvöld hafa lengi lofað því að taka á vaxandi gliðnun á greiðslum almannatrygginga og lægstu launum án þess að fyrri ríkisstjórnir hafi gripið til aðgerða. Hingað til hefur fjármálaráðuneytið gert áætlun um launaþróun á komandi ári og því ekki tekið mið af raunverulegri launaþróun. Elli- og örorkulífeyrisþegar hefur með tímanum og stundum í stökkum dregist aftur út. Með þessari breytingu er horfið frá huglægu mati og miðað við mælanlegar breytingar. Nú verður ekki lengur hægt að hunsa launaþróunina þegar kemur að lífeyrisgreiðslum. Lífeyrisþegum verður héðan í frá ekki gleymt.
Hinn meinti tvöfaldi lás
Í umræðu um þessi mál hefur mörgum verið tíðrætt um svo kallaðan „tvöfaldur lás“. Tvöfaldur lás er hugtak úr umræðu um kjaramál, sérstaklega í tengslum við bætur ýmis konar og vísar til þess þegar bætur hækka umfram launaþróun. Margir andstæðingar frumvarpsins hafa fullyrt að í verðbólguskoti gætu greiðslur almannatrygginga hækkað meira en laun. Til að koma í veg fyrir þetta er hins vegar miðað við upphafspunkt vísitalna í júní 2025 þegar árlegar breytingar eru gerðar á greiðslum almannatrygginga.
Gröf hafa verið birt sem ýmist sýna sviðsmyndir þar sem allt fer á versta veg fyrir ríkissjóð. Ekki er ástæða til að hafa miklar áhyggjur af þessum sviðsmyndum enda ekki miklar líkur á að þær raungerist. Einnig hafa verið birt gröf sem sýna samanburð á helstu breytum í málinu reiknaðar út frá ólíkum forsendum sem gefa til kynna að áhyggna er ekki þörf.
Lokaorð
Hér er um réttlætismál að ræða og löngu tímabæra aðgerð. Þeir sem lifa á greiðslum almannatrygginga hafa setið eftir í launaþróun og kaupmætti mörg undanfarin ár. Nánast verið afgreiddir sem afgangsstærð þegar kemur að launahækkunum.
Allir eru sammála um að koma böndum á verðbólguna. Þessi aðgerð mun ekki ein og sér næra verðbólgudrauginn. Launaskriðið hefur ekki verið hjá þeim lægst launuðu og þeim sem lifa á greiðslum almannatrygginga. Kjör þessara hópa hafa því ekki kynt undir verðbólgubálinu. Orsakanna er frekar að leita í miklum launahækkunum þeirra hæst launuðu og þeirra sem taka bróðurpart launa sinna með fjármagnstekjum sem eru skattlagðar mun minna en launatekjur.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, þingmaður Flokks fólksins og formaður velferðarnefndar.