Alþingi hefur haft til meðferðar frumvarp til laga um réttindavernd fatlaðs fólks. Markmið laganna er að styrkja og uppfæra réttindavernd fatlaðs fólks og samræma hana betur mannréttindasjónarmiðum og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Réttindagæsla fatlaðs fólks er nú á ábyrgð Mannréttindastofnunar Íslands. Hún felst í eftirliti, leiðbeiningum, ráðgjöf og stuðningi við fatlað fólk. Samkvæmt lögum tekur stofnunin hins vegar ekki ákvarðanir í einstökum málum.
Áhyggjur fatlaðs fólks
Helstu áhyggjur fatlaðs fólks af frumvarpinu sneru að framkvæmd, útfærslu og skipulagi réttindagæslunnar. Einnig komu fram ábendingar um að styrkja þyrfti enn frekar eftirlit, nærveru og stuðning við einstaklinga eftir flutning réttindagæslunnar til Mannréttindastofnunar Íslands.
Nefndin tekur þessar áhyggjur alvarlega. Ef reynslan sýnir að réttindagæslan þurfi aukið bolmagn, skýrari heimildir eða breytt verklag verði að skoða það með opnum huga. Hluti athugasemda meðal annars frá Þroskahjálp, lýtur að verkefnum sem Mannréttindastofnun Íslands ber nú þegar ábyrgð á samkvæmt lögum.
Breytingar sem voru gerðar
Þær breytingar sem nefndin lagði til á frumvarpinu lutu meðal annars að aukinni áherslu á stuðning við ákvarðanatöku, upplýst samþykki og skýran vilja einstaklingsins sjálfs.
Við val á persónulegum talsmanni skal nú ávallt eftir fremsta megni byggja á upplýstu samþykki og skýrum vilja hins fatlaða einstaklings. Áherslan færist frá verndarhyggju yfir í sjálfsákvörðun og valdeflingu.
Í nefndinni var markvisst unnið að því að færa frumvarpið nær þeirri hugmyndafræði sem birtist í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ein af mikilvægustu áherslum frumvarpsins er að fatlað fólk geti fengið stuðning við ákvarðanatöku án þess að þurfa að sæta lögræðissviptingu eða missa sjálfræði sitt.
Vegferð sem aldrei lýkur
Löggjöf á þessu sviði verður aldrei fullbúin í einu skrefi. Hún þarf að þróast í takt við reynslu, þarfir fólks og þær kröfur sem við gerum til mannréttinda í nútímasamfélagi.
Að mínu mati, sem formaður velferðarnefndar, felast stærstu framfarirnar í því að frumvarpið færðist í meðförum nefndarinnar nær þeirri sýn sem samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks byggir á. Vilji einstaklingsins, sjálfsákvörðunarréttur hans og réttur til stuðnings við eigin ákvarðanir eru sett í öndvegi.
Þetta er mikilvægt skref í rétta átt. Um leið verðum við að vera tilbúin að fylgjast með framkvæmd laganna og gera frekari úrbætur ef reynslan sýnir að þeirra sé þörf. Réttindavernd fatlaðs fólks er verkefni sem lýkur aldrei. Hún er vegferð sem við verðum að fara saman.Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir
þingkona Flokks fólksins og formaður Velferðarnefndar Alþingis
Birt sem pistill í Morgunblaðinu 6. júní 2026