Nýleg skýrsla Samkeppniseftirlitsins dregur upp mynd sem ætti að vekja okkur öll til umhugsunar. Þar kemur fram að olíufélögin hafi hækkað álagningu sína markvisst bæði áður en nýtt kílómetragjald tók gildi og áður en virðisaukaskattur á eldsneyti var lækkaður.
Niðurstöður skýrslunnar eru alvarlegar. Ef þær standast er hér vegið að hagsmunum almennings. Þegar stjórnvöld grípa til aðgerða sem eiga að létta byrðar heimilanna eiga þær að skila sér til fólksins en ekki enda sem aukinn hagnaður til olíufélaganna.
Fákeppnin vinnur gegn neytendum
Forstjóri Samkeppniseftirlitsins bendir á að á fákeppnismarkaði eigi fyrirtæki auðvelt með að fylgjast vel hvert með öðru og bregðast á svipaðan hátt við breytingum á markaðnum. Fyrirtækin geta því hækkað verð án þess að formlegt samráð hafi átt sér stað og unnið þannig gegn hagsmunum neytenda.
Þetta er einmitt það sem gerir fákeppni svo skaðlega fyrir neytendur. Neytendur hafa fáa raunhæfa valkosti og samkeppni verður ekki það aðhald sem hún á að vera.
Tölurnar tala sínu máli
Félag íslenskra bifreiðaeigenda (FÍB) hefur bent á að meðalálagning á eldsneyti hér á landi hafi verið rúmar 70 krónur á lítra á fyrstu fimm mánuðum ársins 2026. Til samanburðar er hún um 15 krónur á lítra í Svíþjóð. Þótt markaðirnir séu ekki að öllu leyti sambærilegir gefur þessi munur fullt tilefni til að spyrja hvort samkeppni á íslenskum eldsneytismarkaði sé nægilega virk.
Þegar skattar eru lækkaðir eða gjaldtöku breytt á sá ávinningur að skila sér til almennings. Ef álagning hækkar á sama tíma hverfur ávinningurinn og neytandinn stendur eftir jafnsettur eða jafnvel verr settur en áður.
Ábyrgðin hlýtur að ná til allra
Undanfarin ár hefur verið lögð mikil áhersla á ábyrgð og hófsemi við gerð kjarasamninga. Launafólk hefur ítrekað verið hvatt til að sýna aðhald í þágu baráttunnar við verðbólgu. Heimili landsins eiga ekki ein að standa undir baráttunni við verðbólguna. Fyrirtæki á markaði sem á að byggjast á samkeppni eiga einnig að axla samfélagslega ábyrgð.
Heimilin eiga að njóta þess ávinnings sem stjórnvöld ætla þeim með breytingum á skattlagningu og gjaldtöku, ekki fyrirtækin og eigendur þeirra. Ef fyrirtæki nýta sér stöðu sína til að éta þann ávinning upp grefur það undan trausti almennings og þeirri samfélagslegu ábyrgð sem eðlilegt er að gera kröfu um.
Traust byggir á því að allir axli ábyrgð. Enginn á að geta tekið sér þann rétt að hirða ávinning sem ætlaður er almenningi. Slík framganga á einfaldlega ekki heima í samfélagi sem vill byggja á sanngirni, ábyrgð og heilbrigðri samkeppni.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, þingkona Flokks fólksins
Birt í Morgunblaðinu 13. júní 2026