Á bak við hver vændiskaup er manneskja. Umræða um vændi vekur alla jafna sterkar tilfinningar. Það er skiljanlegt. Hér takast á ólík sjónarmið um frelsi einstaklingsins, mannréttindi, jafnrétti og ábyrgð samfélagsins. Þess vegna skiptir máli að nálgast umræðuna af yfirvegun og byggja á þekkingu fremur en fordómum.
Manneskjurnar á bak við umræðuna
Umræðan ætti fyrst og fremst að snúast um fólkið sem býr við þennan veruleika. Rannsóknir sýna að stór hluti kvenna í kynlífssölu hefur orðið fyrir áföllum, ofbeldi eða býr við erfiðar félagslegar aðstæður. Margar hafa búið við fátækt eða misnotkun áður en þær fóru í vændi. Reynslusögurnar eru að sjálfsögðu einstaklingsbundnar en rannsóknir sýna skýrt mynstur.
Við eigum að nálgast fólk af virðingu en ekki fordómum. Enginn velur að lenda í áföllum. Til að skilja þennan veruleika verður að horfa til þeirra aðstæðna sem leiddu fólk á þennan stað. Samkennd og skilningur eru forsenda þess að við getum tekist á við vandann af ábyrgð. Fyrir margar konur er vændi afleiðing aðstæðna sem þær réðu litlu um.
Ábyrgðin er sameiginleg
Þegar rætt er um vændi er oft horft framhjá þætti kaupandans. Ef enginn keypti vændi væri enginn markaður fyrir það. Ábyrgðin liggur því ekki hvað síst hjá þeim sem skapa eftirspurnina. Það er því eðlilegt að beina sjónum að kaupendunum fremur en þeim sem selja líkama sinn. Íslensk löggjöf byggir á þessari hugsun. Einstaklingur í vændi er þolandi sem á rétt á vernd og stuðningi.
Rannsóknir og reynsla þeirra sem starfa með þolendum sýna að mörkin milli vændis og mansals geta verið óljós. Neyð, þvinganir og ógnanir geta vegið þyngra en meint frjálst val. Veruleikinn er yfirleitt flóknari en slagorðin gefa til kynna.
Aukinn stuðningur
Samfélagið þarf að bjóða einstaklingum í vændi upp á raunveruleg úrræði. Sá sem vill hætta að stunda vændi þarf að eiga raunhæfan kost, svo sem öruggt húsnæði, heilbrigðisþjónustu, áfallameðferð og félagslegan stuðning.
Ég fagna því að dómsmálaráðherra hafi lagt áherslu á að beina aðgerðum að eftirspurninni fremur en þeim sem eru í vændi. Markmiðið er ekki aðeins að draga úr vændiskaupum heldur einnig að sporna gegn mansali og skipulagðri brotastarfsemi sem er algengur fylgifiskur. Slík áhersla undirstrikar að samfélagið samþykki ekki að fjárhagsleg eða félagsleg neyð annarra verði að söluvöru.
Samfélag sem vill vernda mannlega reisn á ekki aðeins að bregðast við afleiðingunum heldur einnig sporna gegn því að fólk lendi í þeirri stöðu að líkami þess verði síðasta úrræðið til að lifa af.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir
þingkona Flokks fólksins
Birt í Morgunblaðinu 27. júlí 2026