Mikið hefur verið fjallað um fordóma síðustu daga og misseri, ekki síst möguleg áhrif þeirra og afleiðingar. Reyndar er umræða um fordóma meira og minna stöðug en mismikil eftir því hvað er efst á baugi í samfélaginu hverju sinni. Það er því fróðlegt að skoða fordóma út frá sjónarmiði sálfræðinnar.
Hugtakið fordómar er neikvætt í eðli sínu. Enginn fæðist með fordóma í garð eins eða neins, þeir ávinnast. Áhrifabreytur eru ýmsir félags- og uppeldisþættir og persónueinkenni.
Fordómar eru eins og orðið gefur til kynna „fyrirfram gefnir dómar“. Fordómar geta beinst að nánast hverju sem er. Þeir beinast oft gegn minnihlutahópum, tilteknu þjóðfélagi, þjóðerni, trúarbrögðum, kynþætti eða kyni svo fátt eitt sé nefnt. Skyld hugtök yfir fordóma eru staðalmyndir eða staðalímyndir.
Stundum eru fordómar almennir þannig að stór hópur hópur er haldinn þeim. Aðrir fordómar eru einstaklingsbundnir eða þrífast meðal fárra. Fordómar eru einnig misskaðlegir, sumir rista grunnt, aðrir djúpt. Birtingarmynd þeirra er sömuleiðis mismunandi. Allt frá “góðlátlegu gríni,” atferlis án orða til heiftar, haturs og bæði andlegs og líkamlegs ofbeldis. Einnig er hægt að dulbúa fordóma t.d. með því að setja þá í umbúðir kærleika eða skreyta þá með fögrum boðskap. Fæstir kannast þó við að vera fordómafullir. Engu að síður eru margir tilbúnir að opinbera fordóma sína í hópi vina.
Upphaf fordóma í huga einstaklingsins
Sagt er að fyrstu upplýsingarnar skipti höfuðmáli því á þeim byggjum við skynjun okkar, skoðanir og ályktanir. Fyrstu upplýsingar vilja oft festa sig í sessi í huga okkar sérstaklega ef þær berast okkur frá aðilum sem við lítum upp til. Ef fyrstu upplýsingar sem okkur berast eru neikvæðar, er hætta á að viðhorf okkar litist og og verði að fordómum. Fordómar sem fest hafa rætur geta verið afar þrautseigir í huga okkar. Með aldri, auknum þroska, reynslu og fræðslu erum við þó oft tilbúin að endurskoða viðhorf okkar eða milda. En á hinn bóginn eru þeir fjölmargir sem halda fast í fordómafull viðhorf sín alla ævi og hafna alfarið frekari fræðslu, nýjum upplýsingum og nýungum.
En hvað rekur fólk til að flokka aðra, fara í manngreinarálit, upphefja suma en setja aðra skör lægra? Ein kenningin er sú að með því að flokka fólk eða hluti, einföldum við tilveru okkar. Flokkunin auðveldi okkur að finna þá sem við eigum eitt og annað sameiginlegt með. Þá sem hafa ámóta gildismat, hefðir, áhugamál og framtíðarsýn og við sjálf. Þannig styrkist grunnurinn að sjálfsmynd okkar.
Rannsóknir á þessu sviði hafa sýnt fram á að fordómar finni sér frekar farveg hjá einstaklingum sem eru með lítið eða laskað sjálfsmat, eru óöruggir með sjálfan sig, bitrir og vonsviknir. Andleg vanlíðan getur leitt til þröngsýni, dómhörku og ósveigjanleika í hugsun. Þetta eru meðal helstu áhættueinkenna fordóma. Margt bendir til þess að helsta næringarefni fordóma sé fáfræði og þekkingarleysi og ótti við það sem fólk þekkir ekki.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir
þingmaður Flokks fólksins
