Framsögumaður meirihluta allsherjar- og menntmálanefndar (Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir) (Flf):
Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, nr. 91/2008.
Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögunum sem er ætlað að aðlaga lagaumhverfið að þróun á nýju safni matstækja fyrir grunnskóla, þar á meðal með því að fjalla um skiptingu ábyrgðar milli ríkis og sveitarfélaga á námsmati, hvenær skylt verði að standa fyrir samræmdu námsmati og að styrkja heimildir ríkisins til að vinna upplýsingar um námsmat.
Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og það bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Nefndin hefur fjallað um málið og þar á meðal ábendingar umsagnaraðila. Meiri hlutinn áréttar, líkt og kemur fram í greinargerð, að um sé að ræða langtímaverkefni, þar sem sífellt þurfi að fara fram þróun og endurmat. Þá er tekið fram að frumvarpið er tæknilega hlutlaust og því ekki ætlunin að kveða á um nýtingu tæknilausna en meiri hlutinn beinir því til mennta- og barnamálaráðuneytis að rýna sjónarmið í umsögnum sem kunna að varða nánari útfærslu sem og menntakerfið í stærra samhengi.
Meiri hlutinn telur mikilvægt að málið nái fram að ganga enda séu með því stigin nauðsynleg og tímabær skref varðandi útfærslu námsmats í grunnskólum með fjölbreyttum matstækjum og samræmdri söfnun upplýsinga um námsárangur sem muni styðja betur við skólasamfélagið í heild. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að vandað verði til verka við innleiðingu og framkvæmd á skyldubundnu samræmdu námsmati sem er áætlað að verði í íslensku og stærðfræði í öllum skólum skólaárið 2025–2026.
Nefndin fjallaði einnig um heimild til að veita undanþágur frá samræmdu námsmati. Fyrir nefndinni var fjallað um nauðsyn þess að skýra nánar skilyrði fyrir undanþágu frá skyldubundnu samræmdu námsmati eða heimild til að fella niður skyldubundið samræmt námsmat þegar sérstaklega stendur á og vegna óviðráðanlegra ytri aðstæðna. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og telur að slíkar undanþágur skuli almennt túlkaðar þröngt. Í greinargerð með fyrirliggjandi frumvarpi er vísað til þess að á undanförum árum hafi komið upp sérstakar aðstæður sem taldar eru réttlæta að unnt verði að fella niður samræmt námsmat annaðhvort um land allt eða á ákveðnum svæðum og er þar einkum litið til heimsfaraldurs Covid-19 og jarðhræringa í Grindavíkurbæ. Samkvæmt frumvarpinu kveður ráðherra nánar á um undanþágur nemenda frá skyldubundnu samræmdu námsmati í reglugerð. Meiri hlutinn undirstrikar að ávallt verði horft til þess sem sé barni fyrir bestu í samræmi við 3. gr. barnasáttmálans.
Þá fjallaði nefndin um heimild til vinnslu persónuupplýsinga. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um grunnskóla sem fjalla um vinnslu gagna og lagt til að heimildir um gagnavinnslu verði gerðar skýrari auk þess sem það verði kveðið á um skyldu ráðherra til að birta reglulega ópersónugreinanlegar upplýsingar um stöðu skólastarfs. Líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu er ekki um að ræða grundvallarbreytingu frá gildandi lögum enda hafa skólar, ráðuneytið og undirstofnanir um langt skeið unnið með persónugreinanlegar upplýsingar um námsárangur. Ákvæðum frumvarpsins sé þó ætlað að skýra þessar heimildir og tryggja að upplýsingar um námsmat í grunnskólum verði nýttar til stefnumótunar í grunnskólum. Meiri hlutinn telur að það þurfi að tryggja að birting taki mið af þörfum nemenda og verði í reynd ópersónugreinanleg svo að ekki verði unnt að greina tiltekna einstaklinga út frá samhengi upplýsinga.
Í umsögn Persónuverndar kemur fram sú afstaða að a-liður 1. gr. frumvarpsins sé of almennt orðaður. Sé ætlunin að kveða á um heimild til vinnslu persónuupplýsinga þurfi að útfæra ákvæðið nánar í ljósi þess tilgangs sem að er stefnt og þeirra upplýsinga sem álitnar eru nauðsynlegar í því skyni. Í minnisblaði mennta- og barnamálaráðuneytis, dags. 10. mars, til nefndarinnar er bent á samhengi heimildar til vinnslu persónuupplýsinga við önnur ákvæði laga um grunnskóla og þeirra breytinga sem kveðið er á um með frumvarpinu. Með 1. gr. frumvarpsins er ætlunin að fjalla um vinnslu ráðherra á upplýsingum um námsmat. Við framkvæmd þess verkefnis er gert ráð fyrir því að ráðherra sé heimilt að vinna persónuupplýsingar, þ.m.t. viðkvæmar persónuupplýsingar, sbr. 47. gr. a laganna. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið ráðuneytisins og undirstrikar mikilvægi þess að tryggja öryggi persónuupplýsinga barna í tengslum við fyrirhugaða söfnun og birtingu upplýsinga.
Nefndin fjallaði að auki um innritun í framhaldsskóla. Meiri hlutinn vísar til þess að samkvæmt þingmálaskrá mennta- og barnamálaráðherra er fyrirhugað að leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008, á yfirstandandi löggjafarþingi. Með því frumvarpi verði ýmis ákvæði laganna tekin til endurskoðunar, m.a. hvað varðar innritun nemenda og þau sjónarmið sem framhaldsskólum er heimilt að líta til við ákvörðun um innritun í framhaldsskóla. Meiri hlutinn telur það falla utan efnissviðs þessa frumvarps að fjalla um sjónarmið sem er heimilt að horfa til við innritun í framhaldsskóla en vísar til væntanlegs frumvarps hvað það varðar.
Þá fjallaði nefndin um takmarkanir á upplýsingarétti á grundvelli upplýsingalaga. Nefndin fjallaði um samspil upplýsingalaga, nr. 140/2012, við ákvæði frumvarpsins um námsmat í grunnskólum, m.a. með vísan til fyrirliggjandi úrskurða úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Í minnisblaði mennta- og barnamálaráðuneytis til nefndarinnar um aðgang almennings að upplýsingum um matstæki Matsferils kemur fram að stöðu- og framvindupróf Matsferils verða útfærð þannig að um verður að ræða „banka“ af spurningum þar sem allar spurningar eru notaðar en ekki öll börn fá sama próf. Hver útgáfa af prófi er því lögð fyrir ákveðinn fjölda nemenda og hvert próf lagt fyrir í hverjum árgangi í óbreyttri mynd á milli ára. Þá kemur fram að notkun sama prófs í óbreyttri mynd á milli ára sé nauðsynleg forsenda þess að hægt sé að meta breytingar á námsárangri yfir tíma með beinum hætti. Með vísan til þess er það afstaða ráðuneytisins að undantekning 5. tölul. 10. gr. upplýsingalaga komi til með að eiga við um spurningar stöðu- og framvinduprófa Matsferils sem eru í notkun, þar sem ávallt sé fyrirhugað að leggja sama próf fyrir aftur í óbreyttri eða nær óbreyttri mynd.
Meiri hlutinn vísar að öðru leyti til þess sem fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins en áréttar jafnframt að börn og foreldrar munu geta fengið aðgang að spurningum og svörum viðkomandi barns í prófi sem það þreytti.
Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu um árganga sem skulu undirgangast skyldubundið samræmt námsmat. Samkvæmt breytingu á 2. mgr. 39. gr. laganna er með frumvarpinu kveðið á um að skylt verði að leggja samræmt námsmat í íslensku og stærðfræði fyrir alla nemendur í 4., 6. og 9. bekk. Jafnframt verði heimilt samkvæmt ákvörðun ráðherra að leggja skyldubundið samræmt námsmat fyrir nemendur í fleiri bekkjum og námsgreinum.
Meiri hlutinn tekur undir markmið frumvarpsins þess efnis að staðið verði fyrir samræmdu námsmati í íslensku og stærðfræði fyrir alla nemendur í 4., 6. og 9. bekk skólaárið 2025–2026, sbr. nýtt ákvæði til bráðabirgða í 6. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur þó til breytingu þess efnis að það verði ekki lögbundið í hvaða bekkjum skuli staðið fyrir skyldubundnu samræmdu námsmati, m.a. til að mæta ófyrirséðum aðstæðum. Þess í stað verði kveðið á um að nemendur skuli undirgangast samræmt skyldubundið námsmat í íslensku og stærðfræði að lágmarki einu sinni á hverju stigi grunnskóla, þ.e. yngsta stigi í 1.–4. bekk, á miðstigi í 5.–7. bekk og unglingastigi í 8.–10. bekk. Ráðherra skuli svo kveða á um nánari útfærslu með reglugerð þar sem fram komi í hvaða bekkjum á hverju stigi grunnskóla verði skylt að standa fyrir skyldubundnu samræmdu námsmati fyrir nemendur.
Meiri hlutinn undirstrikar að þrátt fyrir þessa breytingu sé mikilvægt að bekkirnir liggi fyrir með góðum fyrirvara upp á skipulag skólastarfs og fyrirsjáanleika fyrir nemendur. Stöðugleiki í fyrirlögn samræmdra prófa yfir tíma er forsenda þess að yfirvöld og skólar geti fylgst með langtímaþróun námsárangurs, hvort sem um ræðir einstaka nemendur eða stærri og minni hópa, og verður að líta til þess þegar skyldan er útfærð í reglugerð. Einnig þarf að tryggja að breytingar á reglugerð verði alltaf kynntar með góðum fyrirvara til þess að tryggja mikilvægan fyrirsjáanleika fyrir skólana og nægilegt svigrúm fyrir Miðstöð menntunar og skólaþjónustu til þess að vinna prófin sem um ræðir. Þá myndi slíkt fyrirkomulag hafa í för með sér meiri sveigjanleika og auðvelda yfirvöldum að bregðast við breyttum ytri aðstæðum, hvort sem um ræðir heimsfaraldur, hamfarir, breyttar samfélagslegar kröfur, nýja tækni eða þekkingu. Einnig yrði auðveldara að bregðast við samfélagslegum áskorunum, t.d. með nákvæmari eða tíðari skyldubundnum mælingum í kjölfar niðurstaðna í alþjóðlegum könnunum, eins og PISA.
Þá leggur meiri hlutinn til eina breytingu sem er tæknilegs eðlis en er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif og þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar.
Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.
Undir nefndarálit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Víðir Reynisson, Grímur Grímsson, Guðmundur Ari Sigurjónsson, Ingibjörg Isaksen og Ingvar Þóroddsson.
Frú forseti. Ég hef hér rakið það nefndarálit sem meiri hlutinn í allsherjar- og menntamálanefnd hefur skrifað undir og samþykkt en mig langar að draga fram örfáa punkta sem mér finnst mikilvægt að komi hér fram í beinu framhaldi og vonandi í komandi umræðum sem verða kannski í kjölfarið. Þessi vinna við Matsferil er náttúrlega ekki ný af nálinni. Hún er nokkurra ára gömul og hófst sem sagt hjá síðustu ríkisstjórn og var kynnt fyrir þeim sem vildu kynna sér þennan Matsferil, eins og þetta heitir, fyrir rúmu ári síðan í Háskóla Íslands. Þar mætti fjöldi fólks, þar á meðal sú sem hér stendur. Þar rakti fyrrverandi barnamálaráðherra þetta nýja mál, því að þetta er nýtt. Hér er um að ræða banka matstækja og þáverandi barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, var afskaplega stoltur af þessari vinnu sem þá var komin og er í rauninni grunnur að þessari vinnu sem hér er lögð fram í heild sinni. Ég held ég þori að fullyrða að þáverandi barnamálaráðherra, Ásmund Einar Daðason, hefði mjög svo langað til þess að geta mælt fyrir þessu frumvarpi sjálfur en það tókst ekki. Málið tafðist og ýmislegt kom upp á og síðan gerðust aðrir hlutir eins og við vitum og nú er þessi ríkisstjórn komin sem tók málið í fangið og hélt áfram að vinna með það ásamt sérfræðingum MMS-stofnunarinnar sem við öll þekkjum nú orðið svo vel og nú er komið að því að ýta þessu úr vör. En ég vil bara minna á, þó að við hérna í ríkisstjórnarflokkunum viljum kannski gjarnan eiga kreditið og taka hrósið fyrir þetta, að þetta er ekki alfarið okkar og mér finnst rétt að benda á það að þáverandi barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, á örugglega mjög mikið í þessari góðu vinnu. Mér finnst rétt að það komi fram. (Gripið fram í: Heyr, heyr. )Það er sama hvaðan gott kemur, eins og sagt er.
Tilgangurinn með þessu máli er að draga upp heildstæða mynd af námslegri stöðu og framförum barna. Þetta er í raun lykilatriði. Þetta frumvarp er ekki samið fyrir framhaldsskóla til að hjálpa þeim sérstaklega að velja nemendur inn í skólana. Það er bara alls ekki þannig. Það frumvarp á eftir að líta dagsins ljós innan tíðar. Þetta er fyrir börnin og þetta er fyrir foreldra barnanna, þetta er fyrir kennarana og þetta er fyrir skólana. Þetta er fyrir börnin til þess að þau átti sig á hvar þau standa, hvar styrkleikar þeirra eru og skína og að hverju þarf að hlúa betur og hvað þau þurfa frekari hjálp við. Þetta er fyrir kennarana til að átta sig á hvort kennsluaðferðirnar virki, hvort hlutirnir gangi eins og við viljum sjá þá ganga og hvað þarf mögulega að laga og bæta. Þetta er fyrir skólana til þess að átta sig á stöðunni í heild sinni. Út á það gengur þetta frumvarp.
Það sem er kannski það skemmtilegasta við þetta verkefni er að hér er um að ræða mjög mikla fjölbreytni matstækja. Það þekki ég best manna hér inni með minn 30 ára feril sem sálfræðingur, þar á meðal í skóla, að börn eru alls konar, alveg eins og við erum alls konar. Þau eru eins ólík og þau eru mörg og þau hafa mismunandi þarfir og nú er kominn tími til þess að fara að mæta þörfum allra barna í skóla án aðgreiningar. Það hefur ekki verið þannig, því miður. Við höfum verið að sjá afleiðingar af því að við höfum ekki getað í skólunum, sem heita skólar án aðgreiningar, sinnt þörfum allra barna. Við höfum ekki getað hlúð að styrkleikum þeirra og við höfum ekki getað hjálpað þeim sem þurfa hjálp með einstakar greinar. En nú er komið að því.
Ef við ætlum að tala um samræmingu þá eru í þessu samræmd próf. Það er ítrekað búið að tala um það, við höfum talað um það í nefndinni og það er ekki eins og við séum ekki lengur með neitt samræmt í gangi. Hér eru samræmd próf, hér eru stöðluð frammistöðu- og könnunarpróf, en þetta er yfir lengri tíma og það er sanngjarnt gagnvart barni að fá tækifæri til þess að sýna hvar það stendur, styrkleika og veikleika, undir ýmsum kringumstæðum yfir langan tíma, ekki á einhverjum einum degi á einhverju einu ári. Það er það sem er í rauninni aðalatriðið í þessu frumvarpi. Þetta reglubundna mat yfir langan tíma á breiðum grunni er það sem skiptir öllu máli. Ef eitthvert foreldri eða einhvern skóla, framhaldsskóla, langar mögulega einhvern tímann til að sjá hvort barn er rétti umsækjandinn í ákveðinn skóla eða deild þá mun sannarlega verða tækifæri til þess að gera það vegna þess að barn og foreldrar munu alltaf fá niðurstöðurnar, geta alltaf séð spurningarnar og munu þess vegna alltaf geta vitað nákvæmlega hvar barnið stendur í hvaða grein. Það er enginn sem segir að ef barn sækir um framhaldsskóla að þessar upplýsingar geti ekki fylgt með. En síðan mun hins vegar koma nýtt frumvarp þar sem sérstaklega mun verða horft á framhaldsskólann.
Ég vildi bara árétta þetta, að við gleymum þessu aldrei og líka að hér er um langtímaverkefni að ræða sem mun þurfa stöðuga endurskoðun. Hér er verið að ýta úr vör langri og viðamikilli, djúpri vinnu til þess að byrja að prófa og sjá hvernig þetta kemur út í ákveðnum fjölda skóla áður en þetta verður sett út til allra skóla þar sem allir fá að spreyta sig á þessum banka. Þannig verður að vinna þetta og það er skynsamlegt, ég held að allir hljóti að vera sammála því. Hér er ekki um að ræða breytingu frá gildandi lögum eins og fram kom.
Við eigum kannski eftir að eiga hérna eitthvert samtal. Ég veit að það eru margir sem sakna gömlu samræmdu prófanna og fannst þau gjörsamlega æðisleg. En við munum alveg hvernig þetta var. Þetta var ekkert æðislegt fyrir mjög stóran hóp. Þetta voru ákveðnir dagar, það myndaðist hjá mörgum mikill kvíði en sumir fóru glaðir og öryggir í þetta og komu vel út. Þarna sáum við bara hvað þetta kom í rauninni misjafnlega út fyrir þennan stóra barnahóp. Þessi samræmdu próf voru búin að ganga lengi, í mörg ár. Áður fyrr þá var það landspróf og sumir hafa líka séð eftir því kerfi. Það hentaði vissulega sumum en alls ekki öllum.
Nú erum við að prófa eitthvað nýtt og ég held að þetta sé bara mjög sanngjarnt og réttlátt frumvarp þar sem verða möguleikar fyrir öll börn að fá eitthvað út úr þessu, geta áttað sig betur á stöðu sinni og það er það sem skiptir öllu máli. Ég hlakka mjög til að sjá hvernig það mun koma út en ég geri mér líka grein fyrir að það munu sennilega koma upp einhverjir vankantar. Það mun þurfa að slípa þetta eitthvað til, jafnvel þarf að breyta þessu eitthvað en það vitum við ekki fyrr en búið er að prófa. Ég hlakka til og vonast til að þetta mál fái góðan stuðning og við séum líka jákvæð. Það er leiðinlegt fyrir börn þessa lands að við hérna á þinginu sendum þetta ekki af stað í fullkominni jákvæðni, ef maður prófar að vera þarna úti og fylgjast með, og það sé verið að rífast um, gagnrýna eða tala niður einhvern hlut sem verið er að setja á laggirnar í fyrsta sinn í þessari mynd. Ég vil aftur minna á að það hefur farið gríðarleg vinna í þetta og það er búið að liggja yfir þessu og það er ekki bara þessarar ríkisstjórnar heldur líka þeirrar fyrri.