Fjárlagafrumvarpið og börn með fjölþættan vanda
Ríkisstjórnin hefur einsett sér að taka til í ríkisfjármálunum til að auka skilvirkni þeirra án þess að það komi niður á helstu þáttum velferðarkerfisins. Þar er af mörgu að taka til dæmis varðandi þjónustu við minnihlutahópa, eldri borgara og öryrkja.
Það er sérstakt fagnaðarefni að stefnt er að verulegum endurbótum á vegakerfinu og uppbyggingu í samgöngum. Stofnun innviðafélags fyrir stærri framkvæmdir eins og ráðherra samgöngumála hefur lýst veit á gott ásamt því að samgönguáætlun verður nú lögð fram í fyrsta skipti í mörg ár.
Heilbrigðiskerfið hefur mátt þola niðurskurð í mörg ár. . Fjármagn til flókinna og stórra heilbrigðiskerfa hefur í engu fylgt fólksfjölgun og er nú svo komið að senda þarf sjúklinga til meðferðar erlendis í meiri mæli en nokkrum sinnum áður. Það tekur tíma að vinda ofan af áralangri vanrækslu þótt vissulega hafa margt gott verið gert í gegnum árin.
En nú liggur á borðinu skýr áætlun fyrir næstu misseri og ár. Ég hef trú á því að sú áætlun muni skila okkur miklum úrbótum og meiri en við höfum lengi þorað að vona að gæti orðið að veruleika.
Allt útlit er fyrir að áætlanir ríkisstjórnarinnar um hallalaus fjárlög árið 2027 nái fram að ganga.
Það er er risastórt stökk frá þeim gríðarlega halla sem myndaðist á sjö ára valdatíma ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna.
Þegar litið er á frumvarpið í heild sést að framlög aukast á fleiri stöðum en þar sem dregið er úr framlögum. Þetta er mögulegt vegna hagræðingar og sparnaðaraðgerða ríkisstjórnarinnar sem eru nú þegar farnar að skila sér til brýnna verkefna. Sameiningar stofnana, endurskipulagning og niðurlagning óþarfa nefnda er brot af því sem verið er að gera til að nýta betur fjármuni ríkisins. Allt þetta er gert án þess að hækka skatta á heimilin í landinu.
En í þessari ræðu langar mig að vekja sérstaka athygli á auknum framlögum til þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Framlög til þessa málaflokks eru aukin um þrjú þúsund milljónir króna í samræmi við samkomulag ríkis og sveitarfélaga. Með samkomulaginu tekur ríkið yfir ábyrgð og kostnað af búsetu barna með fjölþættan vanda utan heimilis.
Það er margt að skoða þegar kemur að þessum viðkvæma málaflokki. Til að mynda liggja ekki fyrir neinar opinberar skilgreiningar í lögum og reglugerðum um hvað felst í fjölþættum vanda. Ýmsar skýrslur hafa engu að síður verið gefnar út þar sem hugtakið er ávarpað.
Það sem oftast er miðað við er að til staðar sé flókin og samsett röskun í tauga- og vitsmunaþroska og/eða tengslavandkvæði og/eða geðrænna einkenni hjá viðkomandi barni. Í einstaka tilfellum getur vímuefnavandi einnig verið til staðar.
Í all mörgum tilfellum er í grunninn um að ræða barnaverndarmál með sögu um mikla vanrækslu og/eða ofbeldi. Þjónusta við þennan hóp kallar á aðkomu margra þjónustukerfa, félags-, heilbrigðis-, menntunar og frístunda. Í flestum tilfellum er þörf á að tryggja öryggi barnsins og umhverfis þess allan sólarhringinn og því þörf á búsetu utan heimilis til lengri tíma og mögulega varanlega.
Þessi málaflokkur felur því í sér fjölmargar áskoranir.
Fyrst er að nefna að auka þarf þekkingu á aðstæðum barna sem hafa skilgreinda greiningu fötlunar og eða eru langveik. Leggja þarf áherslu á víðtækar lausnir frekar en að horfa á eina tegund vanda þegar við erum að vísa til „fjölþætts“ vanda. Barn sem er með fötlun og fíknivanda sem dæmi er barn með fjölþættan vanda. Raunin er sú að sum börn glíma við allt þetta og fleira.
Nauðsynlegt er að geta boðið börnum með fjölþættan vanda vistun eða dvöl á meðferðarheimili til að þau geti náð betur tökum á lífi sínu. Það er gott að vita til þess að ríkisstjórnin er einmitt að vinna í málunum út frá þessari sýn.
Einnig þarf að horfa til hóps barna sem þarfnast þjónustu á grundvelli laga um langvarandi stuðningsþarfir, óháð greiningum. Sá hópur barna þarfnast umfangsmikillar þjónustu, mögulega fram á fullorðinsár.
Þessi hópur þarf að eiga kost á meðferð og hegðunarmótandi nálgun þannig að til frambúðar megi draga úr þjónustuþörf, til þess að þau þurfi ekki að búa á stofnunum allt sitt líf.
Ríkisstjórnin og flokkarnir sem standa henni að baki munu koma enn sterkar og æ meira inn í þennan málaflokk með viðeigandi úrræði og taka þétt utan um börn sem eru skilgreind með þriðja stigs þjónustuþörf, bæði börn með fötlun, sjúkdóma og/eða börn sem hafa mátt þola vanrækslu og ofbeldi.
Börn með fjölþættan vanda geta kallað á mjög mikla umönnun vegna síns sjúkdóms. Þessi börn eiga að sitja við sama borð við skipulag þriðja stigs þjónustu.
Ákall hefur verið um meðferðarheimili, vistun utan heimilis, fyrir börn með fíknivanda. Sannarlega er þörf á slíku úrræði. En ef litið er til baka hafa frekar fá tilfelli vistunar utan heimilis til langs tíma verið vegna vímuefnavanda og fylgikvilla hans einvörðungu. Þess vegna er kannski ekki rétt að skilgreina þennan hóp með langveikum börnum, eða telja þau með í mengi barna með fjölþættan vanda.
Í tiltölulega nýrri skýrslu stýrihóps um fyrirkomulag þjónustu við börn með fjölþættan vanda eru settar fram 14 tillögur um úrræði og útfærslu. Allar tillögurnar eru út af fyrir sig góðar. Eftir situr hins vegar að hugsa fyrir með hvaða hætti á að koma á móts við langveik börn sem ekki geta búið á eigin heimili vegna nauðsynjar á mikilli umönnun með mikla hjúkrunar- og stuðningsþörf eða sem glíma við afleiðingar vanrækslu og ofbeldis.
Enda þótt þjónusta við börn á fyrsta og öðru þjónustustigi eigi að vera á ábyrgð sveitarfélaga er mikilvægt að langveik og fötluð börn fái þjónustu á þriðja stigi og að sú þjónusta verði á ábyrgð ríkisins.
Ríkisstjórnin er vel meðvituð um þetta og ég veit að unnið er ötullega að úrbótum í mennta- og barnamálaráðuneytinu sem ber hitann og þungan af málaflokknum.
Í sumar var stofnaður stýrihópur um eftirfylgni samkomulags ríkisins og sveitarfélaganna sem var undirritað í marsmánuði. Hópurinn mun hafa það hlutverk að styðja við verkefnið og þá sem sinna verkefninu á vettvangi stjórnarráðsins og stuðla að framgangi þeirra verkefna sem samkomulagið lýtur að. Ég er sannfærð um að við hér á Alþingi munum öll styðja ríkisstjórnina í þessari nauðsynlegu vegferð. Mörg þessara barna hafa setið á hakanum allt of lengi og því tími kominn til aðgerða.
Fyrra andsvar
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Hrund Logadóttur fyrir hennar innlegg hér og þakka henni fyrir jákvæðnina sem hún sýnir okkur í meiri hlutanum og ríkisstjórninni og jákvæðnina gagnvart þessu fjárlagafrumvarpi. Hún byrjaði einmitt á að segja okkur að hún væri sátt við mjög margt í því og það er gott að heyra það. Ég er sammála henni og ég tek undir hvert orð. En ég vil líka benda á að þessi ríkisstjórn, og þeir þrír flokkar sem standa henni að baki, er náttúrlega bara nýleg tekin til starfa, má segja; við byrjuðum hérna í febrúar og ekki er öll nótt úti enn. Ég veit að það stefnir í að sett verði á laggirnar ný móttökustöð fyrir fólk á flótta, eða fólk sem er að flytja hingað til lands og er af erlendum uppruna. Á næsta ári verður mögulega meira svigrúm til þess að setja meira fjármagn akkúrat í þennan geira. Ég er þess fullviss að margt á eftir að breytast í þessum efnum á kjörtímabilinu og vonandi eins hratt og mögulegt er þó að það sé kannski ekki akkúrat núna sem einhver stórkostleg hækkun fer í nákvæmlega þetta atriði í fjárlagafrumvarpinu.
En það voru nokkur atriði sem mig langaði líka að benda á, eins og það sem kom fram hjá hv. þm. Höllu Hrund Logadóttur, og það er að við byrjum kannski á að líta í eigin barm. Ég veit með sjálfa mig hversu fljót ég er að byrja á að tala ensku við fólk sem er einmitt að læra íslensku og vill ekki að enska sé töluð við það. Oft er það bara mín eigin sök og ábyrgð að vera ekki sá aðili sem býður upp á það að hægt sé að æfa sig þegar verið er að komast inn í málið og byrja að tala íslensku. Það er svo margt — og auðvitað allar þessar góðu tillögur. En við sjálf erum kannski líka fólkið sem getum gert meira í þessum efnum, bara hér og nú liggur mér við að segja.
Seinna andsvar við Höllu
Frú forseti. Ég vil aftur taka undir orð hv. þm. Höllu Hrundar Logadóttur og að heyra orðin „samstiga“, „samstillt“ og „samvinna“ er bara dásamlegt í upphafi þessa nýja þings. Mig langar líka að taka undir þau orð sem komu fram áðan varðandi mælanlegan árangur. Það er nefnilega líka þannig, og á ekki bara við um íslenskukennsluna heldur allt annað, að þegar við erum að veita fjármagni í einhverja þætti þá gleymist stundum að skoða hvernig verið er að nota fjármagnið. Jú, svo kannski skoðum við það og sjáum að það er verið að nota það í eitthvað ákveðið en þá er kannski ekki verið að hafa fyrir því að mæla nákvæmlega hvort það skili því sem við viljum að það skili, að það sé þá einhver mælanlegur árangur, eða hvort verið sé að veita fjármagni í eitthvað sem ekki skilar neinum árangri. Þetta skiptir máli. Ákallið er oft um meiri pening en síðan erum við kannski í mörgu í gegnum tíðina, ef hugsað er til baka, ekkert að skoða hverju þetta fjármagn skilaði í raun og sann. Þetta eru líka hlutir sem skipta máli.
Við erum öll, held ég, hundrað prósent sammála um að íslenskan er okkar hjartans mál. Það skiptir ekki bara okkur Íslendinga máli að viðhalda henni og varðveita heldur einnig þá sem eru að koma erlendis frá og setjast hér að. Það er ekki fyrr en það fólk nær góðum tökum á málinu að það verður fullgildur einstaklingur í samfélaginu og þá meina ég þannig að það sé að nýta alla innviðina, njóta sín og allra tækifæra sem bjóðast hér á landi.
Mig langar að lokum að bera fram eina spurningu til þingmannsins, þar sem hún á eftir að svara mér einu sinni enn: Myndi hv. þingmanni hugnast að ganga lengra, að taka íslenskukennslu, námsgreinina íslensku, sem meiri skyldu, eins og t.d. að tengja það (Forseti hringir.) við ráðningarferli, að það sé hreinlega skylda að læra íslensku upp að vissu marki, alla vega ef fólk er að ráða sig hér í vinnu? Það væri gaman að heyra viðhorf þingmannsins til þessa.
Andsvör við Stefán Vagn Stefánsson
Seinna andsvar
Forseti. Ég vil aftur þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir hans seinna andsvar og ég vil líka taka undir með honum. Hv. þingmaður segir að það sé ekki sama hvernig menn tala. En ég vil líka segja að það er ekki nóg að grípa einhvers staðar niður samhengislaust einhverja eina línu hér og eina línu þar í fjárlagafrumvarpinu og draga fram einhverja mynd og vera með því að segja hvað? Er hv. þingmaður að segja að á síðasta kjörtímabili hafi verið bætt meira fjármagni í heilbrigðiskerfið heldur en gert er ráð fyrir núna í þessum fjárlögum? Þarna er allt slitið úr samhengi. Það er alveg ljóst að þætti barna og ungmenna er gerður betri skil í þessu fjárlagafrumvarpi heldur en í því síðasta þótt ekki væri nema til að taka þann stóra punkt að ríkið hefur tekið yfir einn erfiðasta og þyngsta málaflokkinn frá sveitarfélögunum sem eru börn með fjölþættan vanda, gríðarlega umönnunarþungur málaflokkur sem mun krefjast stuðnings, fagmennsku, sérfræðinga og vistunar til skamms og lengri tíma. Þetta er það sem bíður okkar næstu misseri og ár að taka utan um. Hvar var þetta á síðasta kjörtímabili og hver var staða biðlistana og hver var staða aðstoðar við börn með geðfatlanir sem núna er sérstaklega verið að bæta í? Við verðum svolítið, herra forseti, að ræða þetta í sameiningu og líka einhvern veginn í samhengi, ekki bara að kippa einhverju út bara til þess að reyna að sýna fram á að allt hafi verið svo mikið betra hjá síðustu ríkisstjórn heldur en þeirri sem nú er. Það er verið að draga upp ranga og skakka mynd úr einni og einni línu. Ég bara tek ekki alveg þátt í svona.
Ég vona að ég hafi, herra forseti, komið núna mínum skilaboðum til skila ágætlega skýrt varðandi hvað við erum nákvæmlega að tala um og hvað sé verið að gera.