Færslur

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks – Ræða Kolbrúnar Áslaugar Baldursdóttur

Ræða

  1. löggjafarþing — 9. fundur,  22. sept. 2025.

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

  1. 106. mál

Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir (Flf):

Frú forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar að nefna í þessari fyrstu ræðu um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, lögfestingu hans. Mig langar aðeins að rifja upp þegar barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var lögfestur hérna 2013. Það er samningur sem ég hef fylgst mjög vel með enda var ég á sex ára tímabili formaður Barnaheilla, Save the children á Íslandi, með leyfi forseta, og ég man ekki — ég var reyndar ekki komin í pólitík á þeim árum að heitið geti — eftir að það hafi verið mikil umræða um að kostnaðarmeta þann samning. Honum var bara smellt hérna á, ef svo má að orði komast. Það var 2013, í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, og Sjálfstæðisflokksins sennilega, þeir tveir flokkar saman. Umræða um kostnaðarmat — það getur vel verið að einhver muni betur en ég þessa tíð en ég man ekki eftir að það hafi verið mikið tekist á um nákvæmlega þetta atriði.

Hvað hefur gerst síðan þá? Það er sko heldur betur mjög mikið. Það er svo sem ekki allt fullkomið í kringum börn hérna á Íslandi en frá því 2013, þegar barnasamningurinn var lögfestur, hefur mjög mikið vatn runnið til sjávar. Við erum komin með umboðsmann barna og við allar ákvarðanir í stjórnsýslu er varða börn eru börn höfð í samráði. Við lítum núna á nýjustu dæmin úr grunnskóla, breytingu á grunnskólalögum. Þá var gríðarlegt samráð haft við börn á öllum stigum. Þetta segir okkur að eftir að lögfesting þess samnings varð að raunveruleika þá var einhvern veginn fókusinn allt annar. Við fórum að gera hlutina öðruvísi. Raddir barna fóru að heyrast víðar og með hverju árinu sem hefur liðið frá árinu 2013 erum við að gera betur og öðruvísi. Ég sé þetta svolítið fyrir mér sambærilegt með þennan samning, að eftir lögfestinguna er þetta orðið svona alvöru, þá er samningurinn þannig lagað að kominn að enda, þ.e. við getum ekki mikið meira gert fyrir hann hérna á Alþingi. Það er búið að samþykkja hann, það er búið að fullgilda hann og síðan búið að lögfesta hann. Fatlaðir einstaklingar geta veifað honum og minnt okkur á hann og við farið að vinna æ meira í áttina að betri og meiri réttarbót.

Svo vil ég líka nefna það með þennan samning að ef þið hafið lesið, sem þið hafið örugglega gert, greinarnar í honum er svo margt í honum sem kostar ekki neitt. Þetta er bara þessi hugmyndafræði um virðingu, allir eiga rétt á að vera virtir að verðleikum, og jafnræði og sanngirni, helmingurinn af sáttmálanum gengur út á svona hluti sem þarf ekki að setja neinar krónur á, heldur er þetta bara eitthvað sem hver og einn þarf að líta í eigin barm og hugsa: Hvernig er mitt viðhorf og hvernig er ég að koma fram við fólk með fötlun? Þetta er ekki allt eitthvað sem koma háir og miklir reikningar út af.

Það er þetta líka sem fólk með fötlun er að kalla eftir, að geta fengið þessa vottun og þessa sannfæringu og vissu um að við sem þjóðfélag séum að horfa til þeirra, ekki sem annars flokks eins og mörgu fólki með fötlun þykir og hefur verið að upplifa sig. Sem dæmi, sem stendur hérna í samningnum, þá á að vera jafnrétti milli karla og kvenna. Hvernig á að kostnaðarmeta þetta? Það á að sjá til þess að mannréttindi og frelsi fatlaðs fólks sé virt í daglegu lífi. Eigum við að reyna að kostnaðarmeta þetta? Það eru svona hlutir sem eru stór hluti af þessum samningi sem við getum bara verið alveg slök með og við þurfum ekki að vera með neinar úrtölur yfir að það muni allt fara á versta veg og sveitarfélögin sitji uppi með einhverja háa bakreikninga.

Svo vil ég nefna líka að það er nýlega búið að koma á laggirnar Mannréttindastofnun sem er ekkert smáræðis glæsilegt framtak nákvæmlega í þessa þágu vegna þess að Mannréttindastofnun annast réttindagæslu fatlaðs fólks. Þarna erum við komin með mjög sterkan bandamann og hjálparaðila til að vinna að þessum samningi með okkur. Ég veit líka, og við vitum það öll, að það er stór hópur, fólk með fötlun og aðstandendur og vinir, sem bíður og er búinn að bíða lengi eftir þeim degi að þessi samningur verði lögfestur. Það stóð alltaf til að lögfesta hann. Það var ekki í tíð þessara flokka sem núna ríkja heldur hinna flokkanna sem eru núna í stjórnarandstöðu. Samningurinn var samþykktur, hann var fullgiltur og það stóð alltaf til að lögfesta þennan samning. En það er núna fyrst sem það er að verða að veruleika og þá koma upp allar þessar miklu áhyggjur um hvað það muni kosta samfélagið og hvort sveitarfélögin eigi bara eftir að fara á hausinn. Það er engin ástæða til að halda að ríkisstjórnin muni skilja sveitarfélögin eftir í rjúkandi rúst fyrir það eitt að þessi samningur verði lögfestur og líka, eins og ég nefndi, í því góða samstarfi sem núna ríkir milli ríkis og sveitarfélaga sem er í fyrsta sinn alla vega sem ég man eftir að sjá svona skýrt á þessum stutta tíma sem þessi ríkisstjórn hefur verið við völd, hvernig búið er að taka höndum saman með ríki og sveitarfélögum. Það getur Reykjavíkurborg algerlega vitnað um sem stærsta sveitarfélag landsins.

Ég er sannarlega ekki áhyggjufull en það eru auðvitað húsnæðismálin sem eru gríðarlega stór þáttur í þessu og sá stærsti hjá þeim ágætu rannsakendum sem skrifuðu þessa skýrslu og hún var skrifuð fyrir sveitarfélögin sem vilja auðvitað bæði hafa belti og axlabönd í þessu og segja, eins og ég skil vel, að sporin hræði vegna þess að oft hafa sveitarfélögin einmitt verið skilin eftir úti í kuldanum, þegar NPA-samningarnir fóru að streyma inn í ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar og það var ekki neina hjálp að fá hjá ríkisvaldinu. En þetta hefur breyst og það er búið að laga þetta að hluta til en þetta er löng vegferð. Alveg eins og með Barnasáttmálann þá gerist þetta ekki á einni nóttu en þetta er haldreipi, þetta er tæki til þess að hafa með undir handarkrikanum á þessari vegferð og minna sig stöðugt á það á hvaða leið við erum. Bara til að fara ekki af leið og gleyma okkur og gleyma þessum minnihlutahópi þá er alltaf hægt að draga upp þennan samning og minna okkur á að hér eru allir jafnir, jafnrétti. Þannig er, held ég, þessi samningur fyrst og fremst hugsaður núna.

Við í Flokki fólksins þekkjum auðvitað þennan geira gríðarlega vel og ég get sagt ykkur það og þið vitið að það er beðið með mikilli tilhlökkun eftir þeim degi sem þetta gengur í gegn í þinginu og það mun auðvitað gera það, ég veit það og hv. þingmenn úr stjórnarandstöðunni hafa ítrekað sagt að þeir séu sammála þessu að mörgu leyti, þ.e. þeir vilja gjarnan að þetta verði, held ég, að veruleika en hafa lýst þessum áhyggjum sínum af þessum kostnaði. Þá vil ég minnast á það að það er ekki allt sem kostar í þessum samningi og auðvitað væri eitthvað skrýtið ef sveitarfélögin myndu ekki ræða þessi mál og vilja hafa vaðið fyrir neðan sig. En ég held að það sé alveg útilokað og ekki gott og ekki rétt að vera með einhverja tölu og reyna að kostnaðarmeta sumt í samningnum sem er bara ekki nokkur leið, og hvernig þetta muni hafa áhrif á dóma. Það er búið að segja það hérna, lögfræðingar og lögmenn, að það er eiginlega útilokað að setja einhverja tölu á, það verður bara að koma í ljós. En lögfestingin mun vissulega hjálpa fólki með fötlun sem er að fara með mál sín fyrir dómstóla. Það hefur líka verið staðfest af lögmönnum og hefði samningurinn verið lögfestur fyrr hefðu mörg málin unnist en ekki tapast. En nú er ég ekki löglærð þannig að ég bara segi þetta svona af því að ég hef heyrt þetta hjá lögfræðingum og lögmönnum sem hafa fullyrt þetta. Þannig að þetta er gríðarlega mikilvægt.

Auðvitað er alltaf gott þegar maður er með einhver mál að hafa svör við öllu og vera búinn að rannsaka allt ofan í smæstu atriði, það er mikið öryggi í því, en það er sumt sem við þurfum líka að gera þar sem er bara pínulítið rennt blint í sjóinn með ýmsa þætti. Þannig var það með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, það var sannarlega rennt blint í sjóinn, og ég held að enginn vilji fara til baka og afmá þá lögfestingu, það bara myndi okkur ekki detta í hug og við erum alltaf að standa okkur betur og þannig mun það eins verða með þennan samning hérna. Þegar hann verður orðinn alvöruplagg, kominn í lög, þá erum við sterkari og það verður gott að geta gluggað í hann og minnt okkur á hann og það verður dásamlegt fyrir fólk með fötlun að geta líka veifað honum þó svo að það væri ekki nema bara til þess að minna okkur á einhver grundvallaratriði eins og að það sé borin virðing og það sé jafnrétti og passað upp á að fólki með fötlun sé ekki mismunað. Það er hver greinin á fætur annarri sem er nákvæmlega af þessum toga sem væri útilokað að setja einhvern pening á. Fatlaðar konur og stúlkur þurfa sérstakan stuðning og vernd til að ná jafnrétti. Þetta er 6. gr. Passa þarf að fötluð börn hafi sama rétt og önnur börn. Þetta er 7. gr. Svona mætti halda áfram. Börn eiga alltaf að fá að segja sína skoðun um mál sem fjalla um þau. Börnin hér og börnin í barnasáttmálanum — þetta er auðvitað mjög sambærilegt.

Ég er alveg til í að fara ofan í þetta frumvarp en hæstv. ráðherra er búinn að gera það mjög vel og er náttúrlega gera það hér í annað sinn. Ég vænti þess að þessu máli, eins og öðrum málum, verði tekið vel í nefndinni. Þetta var rætt heilmikið síðast. Þá komu gestir. Við fengum, held ég, allar þær upplýsingar sem þurfti og þeir sem vildu tjá sig — það verður ekki neitt kostnaðarmat gert af því að það er, eins og margoft er búið að segja hér, bara ekki hægt. Við vitum að húsnæðismálin eru stór þáttur og eiga eftir að taka sinn tíma, bara eins og með aðra uppbyggingu í húsnæðismálum, sérstaklega í Reykjavík. Þar var bara innviðaskuldin orðin gríðarleg og það er ekki þessari ríkisstjórn að kenna hvernig búið er að safnast upp, að það hefur ekki verið byggt nóg og svo loksins var farið að byggja en þá kom öll þessi fólksfjölgun og þið þekkið þessa sögu.

Í rauninni er ekkert svo mikið um að ræða en auðvitað munum við samt fara yfir þetta saman og endurtaka þessa hluti sennilega aftur og ítrekað. En að lokum kemur að því að það þarf að greiða um málið atkvæði þegar þetta er búið að fara í 2. og 3. umræðu og þá væri það auðvitað gríðarlegt gleðiefni, ekki síst fyrir fólk með fötlun, ef Alþingi gæti verið sammála og tekið sig saman um að greiða jákvætt með þessu máli, að samþykkja þennan samning. Það væri auðvitað alveg ótrúlega skemmtilegur hlutur og ég veit að hjarta okkar allra slær fyrir þennan hóp og alla þá sem eiga um sárt að binda. Sumir hafa verið fatlaðir frá fæðingu, aðrir hafa lent í slysum og misst þrek og kraft og færni. Það getur komið fyrir alla að verða fatlaðir með einhverjum hætti og einn góðan veðurdag eldumst við ef guð lofar og þá kemur ýmislegt inn í líka sem minnir á það að það eru ekki öll skynfæri alltaf heil að eilífu. Það væri mjög gaman ef við gætum sameinast um þetta mál og það myndi gleðja fólk með fötlun mjög mikið.

Ég ætla að segja þetta gott í bili. Ég vil aftur taka fram að ég hef kafað ofan í þessa skýrslu um kostnaðarmatið og ég vil bara benda fólki á, ef það hefur ekki lesið hana, að gera það. Þar má líka sjá nákvæmlega að hugsunin er að það sé verið að meta þarna einhvern lokahnykk á langri vegferð og húsnæðisþátturinn er aðalmálið. Nú bíða um 400 manns eftir húsnæði en ég veit að Reykjavíkurborg er að endurskoða þessa áætlun sína og vonandi verður spýtt í lófana núna með það.