Atvinnuvegaráðherra hefur lagt fram skýrslu um aðbúnað og velferð svína samkvæmt beiðni undirritaðrar og fleiri þingmanna. Óskað var eftir að gerð yrði úttekt á meðal annars reglum og eftirliti með aðbúnað og velferð svína, sérstaklega með tilliti til halaklippinga og aðferða við aflífun á svínabúum.
Það er óþolandi að vita til þess að illa sé farið með þessi dýr og með öllu ólíðandi ef aðbúnaði þeirra er ábótavant og aflífunaraðferðir þannig að þær valdi svínunum hræðslu og sársauka. Í skýrslunni kemur margt sláandi fram varðandi aðbúnað og meðferð dýranna. Ég hvet fólk til að kynna sér hvernig þessum málum er háttað og láta sig þau varða.
Samkvæmt reglugerð um velferð svína frá árinu 2014 um aðbúnað er meðal annars óheimilt að tjóðra dýrin eða halda þeim í básum. Þá verða gyltur að ganga lausar. Halaklippingar á grísum eru ólöglegar nema brýna nauðsyn beri til eins og segir í reglugerðinni.
Engu að síður eru grísir halaklipptir á öllum svínabúum landsins eftir því sem næst verður komist. Halaklippingar ættu auðvitað að vera alfarið bannaðar og ákvæðið „nema brýn nauðsyn beri til“ er alltof rúmt til að setja í reglugerð.
Matvælastofnun gefur leyfi, fresti og undanþágur
Með erindi hinn 29. október 2024 óskuðu Bændasamtök Íslands (BÍ) eftir þriggja ára viðbótarfresti til aðlögunar að skilyrðum um aðbúnað og velferð svína. Í erindinu kom fram að skortur á fjármagni og erfiðleikar við að fá leyfi fyrir nýjum byggingum hafi aðallega staðið í vegi þess að framleiðendur gætu uppfyllt kröfur reglugerðarinnar fyrir árið 2025. Í erindinu er óskað eftir að fresturinn verði framlengdur til 1. janúar 2030.
Í skýrslu atvinnuvegaráðherra kemur fram að allir svínaræktendur hafi fengið undanþágu Matvælastofnunar til að framkvæma halaklippingar. Svínaræktendur bera fyrir sig alvarlegan vanda vegna halabits ef halar eru ekki klipptir af svínunum sem fyrirbyggjandi aðgerð.
Í þessu sambandi er rétt að árétta að Matvælastofnun og fleiri hafa ítrekað bent á helsta ástæðan fyrir halabiti er plássleysi, slæm loftgæði, léleg birta og mikill hávaði. Það er hörmulegt til þess að vita dýrin lifa við þessar aðstæður á flestum svínabúum landsins og það virðist látið óátalið.
Eins og fyrr segir eru halaklippingar á grísum ólöglegar en hafa þó tíðkast um allt land. Matvælastofnun hefur frá árinu 2016 gert 28 athugasemdir við halaklippingar á svínabúum. Engu að síður veitir Matvælastofnun undanþágur, jafnvel þótt ekki sé ljóst hvort stofnunin hafi til þess heimild samkvæmt lögum.
Halaklipping er sársaukafull aðgerð og það er dýraníð að limlesta dýr án deyfingar eins og sumir svínabændur gera. Halaklipping ætti aðeins vera framkvæmd í undantekningartilfellum af fagfólki (dýralæknum). Þá fær dýrið deyfingu og síðan verkjastillandi meðferð dagana á eftir. Á svínabúum eru allt of margir grísirnir hafðir saman í stíu. Dýrin hafa almennt ekki aðgang að hálmi til að róta í þótt krafa sé gerð um það í reglugerð um velferð svína. Þessar aðstæður dýranna gera það að verkum að þau fara að naga hvert annað þar sem þau finna til streitu og eirðarleysis.
Í lögum um velferð dýra segir hvergi að Matvælastofnun hafi heimild til að gefa undanþágu frá banni við því að bændur klippi sjálfir hala af svínum án deyfingar. Verkjalyf er ekki fullnægjandi deyfing.
Hafa skal í huga að halaklipping er ekki framkvæmd af læknisfræðilegum ástæðum. Fyrirtækjaeigendur, svínabændur, gera þetta til að hagræða í rekstri, hámarka kjötframleiðslu með því að hafa dýrin eins þétt saman í stíu og mögulegt er. Þeir spara einnig með því að setja ekki hálm í stíurnar eins og skylt er og Matvælastofnun virðist ekki sekta fyrir það.
Svín eru greind og félagslynd dýr
Þjóð eins og Ísland getur ekki verið þekkt fyrir að fara illa með dýr af hvaða tegund sem er. Það er skylda okkar að tryggja að öllum dýrum líði vel þann tíma sem þau lifa og að aflífunaraðferðir séu með þeim hætti að dýrið finni hvorki til hræðslu né sársauka. Afsakanir fyrir slæmum aðbúnaði dýra sem hér hafa verið reifaðar eru til skammar fyrir þá sem halda dýrin.
Það er ekki hægt að afsaka sig með fjárskorti, skorti á byggingarleyfi eða hverju öðru. Það þarf að forgangsraða með velferð dýranna í huga. Í þessu samhengi er nauðsynlegt að hafa í huga að svín eru vitsmunaverur og félagslynd og hafa þörf á að hafa eitthvað fyrir stafni.
Grísir eru ungviði sem vill leika sér eins og aðrar ungar lífverur.Það ætti að vera auðvelt að setja auk hálms „leikföng“ eins og trjágreinar eða birki í stíurnar, sem dýrin geta nagað og leikið sér með. Þannig má draga úr halabiti. Fyrir þessu er fordæmi í öðrum löndum.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, þingmaður Flokks fólksins
Grein Birt í Morgunblaðinu 24. janúar 2026
