Ræða haldin 28. janúar 2026 á Evrópuþinginu í Strasbourg
Madame President
We are debating the draft additional protocol to the Convention on Human Rights and Biomedicine concerning involuntary placement and involuntary treatment in mental healthcare services.
This is a highly sensitive issue. Any use of coercion against another human being must always be treated as an exceptional and last-resort measure. For that reason, the legal framework we adopt matters enormously.
I wish to recall that Iceland has incorporated the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities into domestic law. This reflects a clear commitment to the paradigm shift established by the Convention: respect for autonomy, legal capacity, and equal recognition before the law.
The United Nations Committee on the Rights of Persons with Disabilities has expressed serious concern about this draft additional protocol. It concludes that the text is incompatible with multiple provisions of the Convention, including the rights to equality and non-discrimination, liberty and security, physical and mental integrity, and the right to health. The Committee has therefore urged States Parties to oppose the draft.
I have discussed this draft with organisations of persons with disabilities in Iceland and with the Icelandic Human Rights Institute. Their assessment echoes these concerns: the draft does not provide sufficient safeguards against coercion and continues to rely on substitute decision making rather than supported decision-making.
Applying coercion can never be a starting point. As the Assembly’s draft opinion rightly states, an appropriate legal framework must first and foremost uphold the principle of autonomy. Only once this is secured can exceptional, temporary measures be discussed — and only as a last resort.
In this context, I strongly support the Assembly’s conclusion that a recommendation, rather than a binding protocol, would be a more appropriate instrument, with the clear long-term objective of phasing out involuntary measures altogether.
Our responsibility is to ensure that Council of Europe standards fully comply with the CRPD and strengthen — rather than undermine — the international human rights system.
Thank you.
Íslensk útgáfa
Ráðstefna Evrópuþingsins í Strassborg, 28. janúar 2026
Frú forseti
Við erum að ræða drög að viðbótarbókun við samninginn um Líftækni og líflæknisfræði um nauðungarvistun og nauðungarmeðferð í geðheilbrigðisþjónustu.
Þetta er mjög viðkvæmt mál. Öll notkun nauðungar gegn öðrum einstaklingi verður alltaf að meðhöndla sem undantekningartilvik og síðasta úrræði. Þess vegna er lagaleg umgjörð sem við setjum okkur afar mikilvæg.
Ég vil minna á að Ísland hefur innleitt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í landslög. Þetta endurspeglar skýra skuldbindingu við þá hugmyndabreytingu sem samningurinn hefur leitt til: virðingu fyrir sjálfræði, réttarhæfi og jafnrétti fyrir lögunum.
Nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur lýst yfir miklum áhyggjum af þessu drögum að viðbótarbókun. Hún kemst að þeirri niðurstöðu að textinn sé ósamrýmanlegur mörgum ákvæðum samningsins, þar á meðal réttinum til jafnréttis og mismununarbanns, frelsis og öryggis, líkamlegs og andlegs friðhelgis og réttinum til heilsu. Nefndin hefur því hvatt aðildarríki til að andmæla drögunum.
Ég hef rætt þessi drög við samtök fatlaðs fólks á Íslandi og við Mannréttindastofnun Íslands. Mat þeirra endurspeglar þessar áhyggjur: drögin veita ekki nægilega vernd gegn nauðung og byggja ekki á rökstuddri ákvarðanatöku.
Beiting nauðungar getur aldrei verið upphafspunktur. Eins og drög að áliti þingsins segja réttilega, verður viðeigandi lagaleg umgjörð fyrst og fremst að styðja meginregluna um sjálfræði. Aðeins þegar þetta er tryggt er hægt að ræða undantekningartilvik, tímabundnar aðgerðir – og aðeins sem síðasta úrræði.
Í þessu samhengi styð ég eindregið niðurstöðu þingsins um að tilmæli, frekar en bindandi bókun, væru viðeigandi tæki, með það skýra langtímamarkmið að afnema óviljandi aðgerðir alveg.
Ábyrgð okkar er að tryggja að staðlar Evrópuráðsins séu að fullu í samræmi við samninginn um réttindi fatlaðra og styrki – frekar en að grafa undan – alþjóðlegu mannréttindakerfi.