Færslur

Ræða – Frumvarp um framhaldsskóla

  1. löggjafarþing — 29. fundur,  9. apr. 2025.

Framhaldsskólar

  1. 282. mál

[18:47]

Horfa

Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir (Flf):

Frú forseti. Við erum að ræða hér mjög sérstakt frumvarp um breytingu á lögum um framhaldsskóla. Hæstv. barnamálaráðherra er búinn að fara yfir það helsta en mig langar að draga fram nokkra punkta sem sérstaklega vöktu mína athygli, kannski í ljósi fyrri starfa og reynslu. Ég vil byrja á að segja að þetta er í rauninni einstakt frumvarp af því að þetta fjallar um framhaldsskólana, maður hefur ekki séð svona áður, þar sem er líka verið að taka á ýmsum þáttum sem kannski margir létu sig ekki dreyma um að sjá í frumvarpi um framhaldsskóla. Við erum vissulega að tala þarna um aldurinn 16–19 ára eða 20. Þar af er helmingurinn sem er auðvitað ennþá börn, til 18 ára, og síðan restin 18 ára og þar til fólk útskrifast, þá erum við að tala um fullorðið fólk.

Ég ætla að grípa niður í þessa þætti sem mér þótti vænst um í þessu frumvarpi. Fyrsti punkturinn er það sem snýr að innritun nemenda, að nú er farið að líta til annarra sjónarmiða heldur en maður hefur áður séð og sjónarmiða við innritun sem tengjast nemandanum sjálfum. Þar er núna búið að opna fyrir að horfa til ýmissa þátta eins og námsárangurs að sjálfsögðu úr grunnskóla og þar getur nemandi sem er að sækja um í framhaldsskóla auðvitað upplýst og sent með sinni umsókn allar upplýsingar úr grunnskóla og allt það sem hefur komið út úr því mati sem hann vill láta síðan framhaldsskólanum í té sem hann hyggst fá inngöngu í. En síðan er margt annað sem núna er verið að horfa til sem tengist almennt skólasamfélaginu, viðkomandi skóla og þarna er framhaldsskólinn að horfa á að það er orðið á hans ábyrgð að skoða dálítið hvernig hann velur inn, að það sé ekki endilega krakkar með hæstu einkunn í einhverjum ákveðnum greinum heldur líka fjölbreytni og að nemendahópurinn sem mun stunda nám í viðkomandi framhaldsskóla eru alls konar einstaklingar. Ég ætla að fá svona af og til að lesa upp úr þessu frumvarpi, með leyfi forseta:

„Heimilt er framhaldsskóla að gera sérstakar kröfur um undirbúning og námsárangur vegna innritunar á einstakar námsbrautir eða tiltekna hluta námsbrauta í framhaldsskóla.“

Þarna er búið að útvíkka þessar innritunarvalkröfur og er virkilega vel gert. Það er búið að taka inn alls konar ólíka þætti. Þetta þótti mér  gaman og gott að sjá en það sem gladdi kannski mitt gamla hjarta hvað mest var þar sem er komið inn á hvernig framhaldsskólar skuli bregðast við tilvikum um einelti, kynbundna áreitni og ofbeldi. Í fyrsta sinn sér maður það núna að það sé komið inn í lagafrumvarp að framhaldsskólar skuli hafa um þetta skýra áætlun, verkáætlun og viðbragðsáætlun og síðan að sýna fram á með hvaða hætti skólar taki á svona málum sem kunna ekki aðeins að koma upp heldur koma einfaldlega upp vegna þess að því miður að munum við sennilega aldrei geta alveg komið í veg fyrir að þessi mál komi upp. Það er virkilega öflugt að sjá þetta og í ljósi þessarar ofbeldismenningar, sumir töluðu um bylgju sem búin er að ríða yfir síðustu misseri. Við höfum náttúrlega séð ljóslega í mjög alvarlegum tilvikum hérna síðustu tvö, þrjú árin vaxandi ofbeldisbylgju meðal ungmenna og jafnvel aukinn hnífaburð. Það er virkilega tekið á þessu í frumvarpinu sem mér þótti gott að sjá og í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið er ákall um breytt og bætt verklag og sterkari og ríkari forvarnir í þessu sambandi og í samráði við þá sem þekkja til og kunna til verka. Ef við horfum  á samvinnu við þverfaglegan samráðshóp og leiðarvísi um viðbrögð við einelti og kynferðislegri áreitni, eins og komið var inn á áðan, kynbundinni áreitni, þá er hérna núna verið að gera leiðarvísi sem mun sýna fram á hvernig skólarnir hyggjast taka á þessum málum. Þetta er virkilega gott að sjá líka.

Svona er haldið áfram og það var aðeins komið líka inn á það hér áðan að nú er svona í fyrsta sinn farið, finnst mér, að tala í alvöru um að nemendur axli ábyrgð á sinni hegðun. Við erum þarna með krakka sem eru unglingar og síðan fullorðnir og þeir ganga í sama skóla, þannig að það sé virkilega talað um að krakkarnir sjálfir, nemendurnir, axli auðvitað ábyrgð á sinni eigin hegðun og það verði einhvers konar afleiðingar hvort sem það verði þá tiltal, og ávallt skal auðvitað fara vægustu leið og sýna mildustu aðferðina eins og mikilvægt er að gera þar sem ungt fólk er annars vegar. En núna er það ekki þannig að þetta sé ekki ávarpað og mér finnst gott að sjá hvernig talað er um þetta, að krakkarnir axli ábyrgð.

Og eins og er í 4. kafla greinargerðar um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar þá þótti mér líka vænt um að sjá að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna er nefndur og, með leyfi forseta, langar mig að lesa hérna:

„Við framkvæmd þessara ákvæða þarf að gæta að því að leggja mat á réttindi sem njóta verndar stjórnarskrár og alþjóðlegra mannréttindasamninga.“

Það er mælt fyrir um að „öllum skuli í lögum tryggður réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Við beitingu reglnanna gagnvart börnum í framhaldsskólum getur þurft að gæta sérstaklega að samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins […]. Þá geta ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks haft áhrif á túlkun reglna frumvarpsins þegar kemur að rétti fatlaðs fólks til menntunar.“

Og þarna erum við í fyrsta sinn að sjá að það er verið að tala um einmitt ólíka hópa og minnihlutahópa og hópa sem hafa oft ekkert verið taldir með. Það var sá dagur hérna og tími, man ég, þegar fyrst var verið að opna Menntaskólann við Hamrahlíð fyrir fötluðum nemendum, fólki með fötlun. Það voru engir aðrir skólar lengi vel sem tóku á móti fólki með fötlun en núna er þetta orðið hluti af samfélaginu vegna þess að við erum, eins og við höfum oft talað um hér fjölbreyttur hópur,  með okkar styrkleika og veikleika og hindranir og annað sem hver einasta stofnun sem tekur á móti börnum og ungmennum þarf að takast á við og horfast í augu við og geta boðið velkomin til sín. Þetta eru allt saman mjög nýir hlutir fyrir mig alla vega að skoða sem er komin vel á sjötugsaldurinn og finnst þetta merkilegt því lengi vel var ekkert svona inni í myndinni.

Ef ég fæ aðeins að hlaupa hérna áfram þá á örugglega eftir að ræða heilmikið um þetta vinnustaðanám sem var þá áður verknám og ábyrgðina og skilvirknina í því sambandi, hver ber ábyrgð á hverju. Þarna erum við líka að tala um mjög góða hluti.

En svo ég komi aftur inn á innritunina sem mér finnst svona mesta nýjungin, það er sem sagt heimilt núna að byggja á fleiri atriðum sem tengjast nemandanum og það er þá verið að horfa til t.d. óformlegs náms, félagsstarfs og íþrótta og líka áhugasviðs nemandans. Hvað vill nemandinn gera? Hvar liggur hans áhugasvið? Og að skólinn mæti því. Þegar maður les yfir frumvarpið þá sjáum við, ef við viljum, hversu einhæf við höfum verið í þessu máli. Ef þú gast ekki eitthvað í stærðfræði og íslensku og vildir fara í góðan menntaskóla þá gastu gleymt því. Og hvernig upplifun krakkanna sem voru að berjast fyrir að fá að fara í þann skóla sem þau langaði, þótt það væri ekki nema þess vegna sem — sum börn vilja fara í sama skóla og foreldrarnir, þá var þetta eins og nálarauga fyrir suma krakka og það var aldrei verið að spyrja: Í hverju ertu góður og hvar er þá sá skóli sem getur styrkt þig og veitt þér tækifæri til þess að læra og verða það sem þig langar til að vera? Þetta erum við að sjá gerast í þessu frumvarpi.

Ég er búin að reyna að tengja þetta saman við frumvarpið um breytingar á grunnskólalögunum og mér finnst þetta vera í góðum takti við það frumvarp. Ef ég fæ með leyfi forseta að nota orðið harmónerar þá er þetta svolítið í beinu framhaldi, þetta er sama hugmyndafræði. Það sem er svo gott líka er að það er svo margt í þessu sem kostar í rauninni jafnvel ekki krónu. Það er að takast að breyta hugmyndafræðinni og fara að horfa á þetta út frá barninu sjálfu, að skólarnir aðlagist krökkunum en ekki öfugt, sú hugsun, að byrja á hinum endanum, þessum enda sem kannski var aldrei byrjað á, kostar ekki neitt.

Varðandi reglur og hugmyndafræði þá fer það oft saman, maður setur einhvern tón og síðan fylgir hitt á eftir. En þetta þarf ekki allt að kosta einhverjar milljónir eða milljarða, að gera góðar breytingar. Sérstaklega bendi ég á það hvað einmitt ríkisstjórnin í þessum málum sínum með börn og ungmenni er að gera mikið af góðum breytingum svona hugmyndafræðilega séð sem eru ekki endilega einhverjar rándýrar breytingar.

Þetta eru sem sagt þessi tvö skólastig, grunnskólinn og framhaldsskólinn. Þarna finnst mér eins og það takist í hendur dálítið og hver og einn getur fengið kannski það besta fyrir sig út úr þessu skólakerfi þannig að það sé verið að hugsa einmitt að skólakerfið sé fyrir börnin og unga fólkið en ekki öfugt. En það á auðvitað ekkert barn að vera skilið eftir í einhverju tómarúmi með þessa tilhugsun: Ég kemst ekki inn í þennan skóla og ekki hinn af því að ég er ekki með háa stærðfræði- og íslenskueinkunn, stóð mig ekki vel á landsprófi í gamla daga eða samræmdu prófunum sem komu eftir það, og hvað get ég þá gert? Það á ekkert barn að vera skilið eftir kannski eitt sér og prívat með þessa hugsun og jafnvel upplifun að finnast það vera ómögulegt af því það er ekki að fitta inn í eitthvert eitt box.

Síðan er það sem kannski gerir þetta líka gott, þ.e. sérstaklega eins og með grunnskólana, það eru þessar mælingar og mat og fjölbreytta mat, reglubundið mat, bæði staðlað og samræmt sem er síðan að segja barninu, foreldrum og skólunum hvað það er sem er virkilega að ganga vel og virka og hvað er eitthvað af þessu sem við þurfum að láta virka betur og hverju við þurfum þá að breyta. Hvað þarf að laga? Eru það kennsluaðferðirnar? Námsgögnin? Þarf einstaklingurinn að leggja sigmeira fram? Nemendur þurfa að fá endurmat, speglun á verk sín, fá viðbrögð við verkum sínum til að kanna hvernig börnum miðar og hvort skólinn sé að nota bestu aðferðirnar og þær réttu og mest viðeigandi fyrir hvern og einn einstakling.

Aftur er ég komin að þessu einstaklingsmiðaða og það er það sem ég sem sálfræðingur hef viljað sjá svo rosalega lengi gerast, að maður taki og mæti einstaklingnum eins og hann kemur fyrir og hugsi: Hvað er það sem þetta barn eða þetta ungmenni þarf til þess að blómstra, til að upplifa sig vera virkilega að gera góða hluti og líða vel með sjálft sig, líða vel í eigin skinni og finna að styrkleikinn er það sem fær að njóta sín og  gott getur aðeins orðið betra og þetta skiptir öllu máli? Það er í rauninni ekkert annað sem skiptir máli. Við erum ekkert að búa til eitthvað til að þykjast vera eitthvað frábær og æðisleg, við fullorðna fólkið hérna, að við séum með svo gott kerfi ef börnunum líður síðan illa. Við vitum alveg að það hefur verið gríðarleg vaxandi vanlíðan að sýna sig í gegnum tíðina. Það er þetta sem ég held að muni virkilega geta gert stórt til þess að breyta því.