Færslur

Kolbrún sérstök umræða 10. febrúar 2026

Einstaklingurinn og fjölskyldan eru grunneiningar samfélagsins. Þegar við skoðum stöðu barna þarf sérstaklega að hlúa að barnafjölsyldum sem búa við  efnahagslegar þrengingar.
Samkvæmt flestum rannsóknum síðast liðin ár er áætlað að á milli 11-13 prósent barna á Íslandi búi við fátækt. Það þýðir að eitt af hverjum tíu börnum á Íslandi búi við fátækt. Rannsóknir sýna einnig að börn einstæðra foreldra, börn af erlendum uppruna, börn sem búa í leiguhúsnæði og börn á heimili foreldris með örorku eru líklegust til að búa við fátækt.  Auk þess hefur þó nokkur hluti launafólks ekki fjárhagslegt svigrúm til að greiða grunnþætti fyrir börnin sín.

Samkvæmt áður nefndum rannsóknum hefur um fimmtungur foreldra ekki tök á að greiða kostnað við að halda afmæli eða veislur fyrir barnið sitt vegna fjárskorts á undanliðnum tólf mánuðum.
Skortur á tómstundum er einn helsti þátturinn í efnislegum skorti barna á Íslandi. Þessi skortur jókst eftir efnahagshrunið, var 8 prósent árið 2009 en um 17 prósent árið 2018.

Það er ljóst að mikið verk er að vinna til að tryggja að öll börn á Íslandi njóti jafnra tækifæra, óháð efnahagi foreldra.

Með því að fjárfesta í aðgerðum til að draga úr fátækt barna sparar samfélagið til lengri tíma. Ef horft er til fjármuna er það börnunum og samfélaginu til heilla að stuðla að auknum jöfnuði og lífsgæðum barna.

Mennta- og barnamálaráðherra skipaði stýrihóp í nóvember til að móta aðgerðir til að vinna gegn fátækt barna. Skipan stýrihópsins er í samræmi við tillögu ráðherra til þingsályktunar um stefnu og aðgerðaráætlun gegn fátækt barna.

Hópurinn vinnur nú hörðum höndum að mótun sértækra aðgerða til að uppræta vítahring fátæktar. Markmiðið er að tryggja öllum börnum jöfn tækifæri óháð efnahag og félagslegri stöðu. Stýrihópurinn hefur leitað samráðs við grasrótarsamtök, fræðasamfélagið og fleiri og reiknar með að skila af sér tillögum í vor.

• Fátækt barna hefur víðtæk áhrif – ekki bara fyrir börnin sjálf og fjölskyldur þeirra, heldur fyrir samfélagið í heild.
  • Börn sem alast upp við fátækt eiga oftar við heilsufars-vandamál, námsörðugleika og félagslega einangrun að stríða.
    • Þetta getur haft langvarandi áhrif á möguleika þeirra til menntunar, atvinnu og tekjuöflunar síðar á ævinni.
      • Samfélagslegur kostnaður vegna fátæktar barna birtist í auknum útgjöldum til heilbrigðis- og félagsþjónustu, minni framleiðni og meiri líkum á atvinnuleysi, örorku og félagslegum vandamálum.
    • Að draga úr fátækt er langtímafjárfesting sem skilar verulegum samfélagslegum ávinningi.
      • Fjárfesting í aðgerðum gegn fátækt barna er augljóslega með mesta ávinninginn og ætti því að vera forgangsverkefni.
      • Með því að fjárfesta í aðgerðum til að draga úr barnafátækt sparar íslenskt samfélag til lengri tíma og stuðlar að auknum jöfnuði og lífsgæðum barna sem búa við fátækt.

Huga sérstaklega að velferð barnafjölskyldna sem búa við efnahagsþrengingar:

• Fyrsta stefna og samræmdar aðgerðir til að takast á við fátækt barna á Íslandi er nú í mótun.
• Helstu stoðir stefnunnar og aðgerða til að styðja við barnafjölskyldur í efnahagsþrengingum (þessar stoðir voru mótaðar á grundvelli víðtæks samráðs við hagaðila, þar á meðal barnafjölskyldur sem búa við fátækt):
  1. Aukin tenging, bæði foreldra og ungmenna, við atvinnulífið og fjárhagslegur stuðningur við tekjulágar barnafjölskyldur (þar á meðal aukin virkniúrræði fyrir ungmenni til að styðja þau til vinnu og tilfærslur til barnafjölskyldna (mögulega tilfærslur á barnabótum)).
  2. Aukin þátttaka barna og ungmenna í skóla, íþrótta, frístunda og tómstundastarfi (þar á meðal stuðningur við tekjulágar barnafjölskyldur til að koma til móts við kostnað, svo sem æfingagjöld og kostnað sem tengist þátttöku).
  3. Heildræn og samþætt þjónusta efld til að styðja við tekjulágar barnafjölskyldur (þar á meðal hlutverk málsvara fyrir þessar fjölskyldur og að efla upplýsingar um réttindi og stuðning í boði).

• Að auki eru ýmsar aðgerðir í húsnæðispakkanum sem var nýlega kynntur – sem ná sérstaklega til barnafjölskyldna sem búa við efnahagsþrengingar, til að tryggja að börn búi við örugga búsetu. Má þar nefna, meðal annars, hækkun stofnframlaga, styrkt réttarstaða leigjenda, nýleg hækkun húsaleigubóta fyrir barnmargar fjölskyldur og svo hlutdeildarlánin.

———————————————

Auka upplýsingar – sýnir fram á húsnæðisvandann – margar barnafjölskyldur sem sækja um sérstakan húsnæðisstuðning

Félagsþjónusta sveitarfélaga – dæmi frá Reykjavík:

• Árið 2024 í Reykjavík fengu 528 barnafjölskyldur (953 börn), fjárhagsaðstoð til framfærslu.
• Enn fleiri fengu sérstakan húsnæðisstuðning, 1.338 barnafjölskyldur (2.332 börn).
• 304 barnafjölskyldur (573 börn), fengu bæði fjárhagsaðstoð til framfærslu og sérstakan húsnæðisstuðning.