Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir (Flf):
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa tillögu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Um er að ræða að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga sem heimila dánaraðstoð. Í janúar 2017 var Lífsvirðing, félag um dánaraðstoð, stofnað og í kjölfar stofnunar félagsins spruttu upp umræður í samfélaginu um málefnið. Eins og búið er að rekja þá liggja fyrir niðurstöður kannana og skýrslna. Niðurstöður skoðanakönnunar frá 2023 eru áhugaverðar. Samkvæmt henni voru 56% lækna, 86% hjúkrunarfræðinga og 81% sjúkraliða hlynnt dánaraðstoð alfarið, mjög eða frekar. Það er alveg ljóst að stuðningur heilbrigðisstarfsfólks hefur aukist við dánaraðstoð til muna á mjög skömmum tíma og það staðfesta, eins og áður hefur komið fram, niðurstöður viðhorfskönnunar sem Brynhildur K. Ásgeirsdóttir framkvæmdi 2021 meðal lækna og hjúkrunarfræðinga á aðgerðar- og meðferðarsviðum Landspítalans. Frekara merki um stuðning er viðhorfskönnun heilbrigðisráðherra sem sýndi að 84% svarenda hjá samtökum sjúklinga voru hlynnt dánaraðstoð. Þá kom fram í svörum almennings að 75,6% svarenda voru alfarið, mjög eða frekar hlynnt dánaraðstoð. Hér er vísað, með leyfi forseta, í greinargerð með frumvarpinu.
En ég spyr mig: Hver er staðan núna? Hefur stuðningur við dánaraðstoð aukist enn frekar? Ég tel brýnt að gera nýja skoðanakönnun því að það er vissulega forvitnilegt að sjá í hvaða átt málið stefnir. Eins og það er búið að vera að stefna þá styðja æ fleiri dánaraðstoð og spurningin er hvort í þann hóp hafi bæst.
En um hvað er verið að tala? Um er að ræða verknað eða framkvæmd við að aðstoða einstakling við að binda enda á líf sitt á grundvelli yfirlýsts samþykkis hans til að leysa viðkomandi undan óbærilegum sársauka eða þjáningu. Þetta er siðferðislegt málefni um sjálfsákvörðunarrétt einstaklings til að velja að deyja þegar líf hans er ekkert nema þjáning og batahorfur eru engar. Ljóst er að skoðanir um þetta viðkvæma mál eru mismunandi eftir löndum en einnig eftir starfsstéttum. Kæmist dánaraðstoð í lög þarf að vera skýr rammi í kringum ekki aðeins framkvæmdina heldur ástæðuna og eftirlitskerfið þarf að vera virkt. Takist að móta viðhlítandi umgjörð um dánaraðstoð er mjög líklegt að æ fleiri muni vilja styðja þetta viðkvæma málefni.
Ég hef alltaf verið talsmaður þess að einstaklingur geti ráðið sem mestu í lífi sínu svo fremi sem það skaði ekki aðra. Enginn getur sett sig í þessi spor nema hafa reynt það sjálfur að lifa t.d. við óbærilegar kvalir allan sólarhringinn og hafa fengið það staðfest frá teymi sérfræðinga að bati sé læknisfræðilega útilokaður og ástandið muni aðeins versna og kvalir aukast. Þegar lífsgæði eru engin og hver mínúta er orðin óbærileg þá virkar það nánast sem grimmd að meina um aðstoð til að fá að deyja.
Hér í þessu máli hefur alloft verið vísað til Hollands sem hefur komist á kortið vegna sinnar lögleiðingar á dánaraðstoð en hún var lögleidd þar árið 2002. Aðeins læknir má veita dánaraðstoðina og hana má aðeins samþykkja að vel ígrunduðu máli. Þá verða einstaklingar sem fá dánaraðstoð að þjást óbærilega og eiga einmitt enga von um bata. Yrði þetta að lögum hér þurfa skilyrðin að vera ströng og í samræmi við lagaákvæði í Hollandi og öðrum ríkjum sem heimila dánaraðstoð. Horfa þarf til landa sem hafa reynslu og eru búin að slípa til helstu agnúa laganna og átta sig á hvar veikleikarnir liggja.
Með leyfi forseta, þá langar mig að vitna í frétt frá því í morgun þar sem mátti sjá eina birtingarmynd af dánaraðstoð sem líklega fæstir hafa leitt hugann að. Það er beiðni um dánaraðstoð vegna geðheilbrigðisvanda eða geðsjúkdóma. Um 10.000 manns hafa fengið dánaraðstoð í Hollandi 2024 og athygli vekur að meðal þeirra sem fengu dánaraðstoð voru 219 einstaklingar sem þjáðust af einhvers konar andlegum veikindum. Það hefur farið fjölgandi í þessum hópi, einstaklingarnir voru 138 árið 2023 en tveir árið 2010. Hér er dæmi um hvernig verðbólga hleypur í sum mál. Það er gefið grænt ljós á eitthvað sem skilgreint er frekar þröngt en sem síðan hægt og bítandi útvíkkast og þenst út og gerir það oft nánast án þess að fólk átti sig á því. Flestir eða 86% þeirra sem fengu dánaraðstoð í fyrra þjáðust hins vegar af langt gengnum líkamlegum sjúkdómum á borð við krabbamein. Fyrst þegar umræðan um dánaraðstoð kom upp datt sennilega engum í hug að það kæmi sá dagur að dánaraðstoð yrði tengd við fólk sem þjáist af andlegum veikindum, með geðheilbrigðisvanda. Staðan er þannig ef horft er til Hollands, sem hefur hvað ríkustu reynsluna af þessum málum, að einstaklingum sem fengu dánaraðstoð fjölgaði um 10% í fyrra og alls fengu tæp 10.000 dánaraðstoð 2024 samanborið við rúmlega 9.000 árið 2023.
Skiljanlega er dánaraðstoð viðkvæmt mál og afar vandmeðfarið og sannarlega mjög svo skiljanlega siðferðislega umdeilt. Þeir sem eiga að veita aðstoðina og þeir sem eiga að meta hvort aðstæður réttlæti að hjálpa viðkomandi til að deyja, sennilega sami hópurinn, glíma eðlilega við dýpstu og flóknustu togstreituna. Mest um vert er að það verði aldrei neinn einn sérfræðingur sem axli ábyrgðina heldur sé teymi að baki hverri ákvörðun og framkvæmdinni sjálfri sem og allri umgjörð. Verði dánaraðstoð að lögum hér á landi einhvern tímann þurfa eftirlitsnefndir að vera verulega virkar og í því sambandi má sækja mestu og bestu reynsluna til Hollands.