Umræða um Evrópusambandið hefur sjaldan verið háværari enda styttist í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er eitt stærsta pólitíska álitaefni sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir og skiptar skoðanir eru bæði eðlilegar og nauðsynlegar.
Það sem vekur þó mesta athygli er ekki ágreiningurinn sjálfur heldur hvernig umræðan fer fram.
Sem sálfræðingur hef ég lengi haft áhuga á því hvernig fólk myndar sér skoðanir. Flest teljum við okkur meta upplýsingar af yfirvegun og komast að niðurstöðu út frá staðreyndum. Rannsóknir sýna hins vegar að við höfum ríka tilhneigingu til að veita þeim upplýsingum meiri athygli sem staðfesta trú okkar og gera minna úr þeim sem ögra sannfæringu okkar.
Gríðarleg upplýsingaóreiða
Upplýsingaóreiðan hefur verið gríðarleg. Þar af leiðandi erfitt að greina á milli staðreynda annars vegar og túlkana, ágiskana eða órökstuddra fullyrðinga hins vegar. Tölur eru settar fram án samhengis, einstök dæmi látin líta út fyrir að lýsa heildarmyndinni, spár kynntar eins og þær séu staðreyndir og pólitískar niðurstöður settar fram sem óumdeilanleg sannindi.
Umræðan um væntanlega þjóðaratkvæðagreiðslu hefur þess vegna að stórum hluta ekki byggt á rökum með og á móti. Margir verja eigin afstöðu með kjafti og klóm og eiga erfitt með að hlusta á sjónarmið sem stangast á við hana.
Fullyrðingar eru settar fram af mikilli vissu um hluti sem enginn getur vitað fyrir fram, svo sem um hvernig hugsanlegur samningur við ESB myndi líta út. Þá taka ágiskanir stundum á sig búning staðreynda. Þegar markmiðið er einungis að vinna slaginn fremur en að upplýsa er hætt við að umræðan verði fátækari og jafnvel villandi.
Hvar liggur ábyrgðin?
Fjölmiðlar bera ríka ábyrgð. Það gera stjórnmálamenn líka. En ábyrgðin hvílir ekki síður á okkur sem lesendum. Við þurfum að spyrja krefjandi spurninga, lesa meira en fyrirsagnirnar og vera tilbúin að skoða heimildir sem ögra eigin skoðunum. Það er oft óþægilegt en nauðsynlegt vilji fólk komast að vitrænni niðurstöðu.
Lýðræði byggir ekki á því að allir séu sammála. Það byggir þvert á móti á því að fólk geti myndað sér skoðun út frá traustum upplýsingum. Nú skiptir máli að fá blákaldar staðreyndir upp á borðið. Greina þarf hvað byggir á traustum gögnum, hvar óvissan liggur og hvað er fyrst og fremst túlkun eða pólitísk skoðun. Aðeins þannig getum við hinn 29. ágúst byggt atkvæði okkar á upplýstri ákvörðun fremur en tilfinningum eða áróðri.
Hvort sem niðurstaðan verður sú að halda viðræðum áfram eða ekki eigum við að geta sagt að ákvörðunin hafi byggt á upplýstri umræðu en ekki skoðunum þeirra sem hæst höfðu. Ef við missum við sjónar á staðreyndum verður sífellt erfiðara að taka upplýstar ákvarðanir um framtíð Íslands.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, þingkona Flokks fólksins
Pistillinn er birtur í Morgunblaðinu 11. ágúst 2026