Virðulegur forseti.
Ég þakka hæstvirtum atvinnuvegaráðherra fyrir þá skýrslu sem hér er til umræðu og var gerð að beiðni minni og fleiri háttvirtra þingmanna. Efir að hafa lesið skýrsluna er ljóst að full ástæða var til að óska eftir skýrslu atvinnuvegaráðherra um úttekt á reglum og eftirliti er varðar aðbúnað og velferð svína. Sambærileg beiðni var áður lögð fram á 156. löggjafarþingi (á þskj. 380, 321. mál)
Í skýrslunni koma fram sláandi upplýsingar meðal annars um hversu algengar halaklippingar eru á svínum hjá svínaræktendum. Það er einnig sláandi hversu oft Matvælastofnun hefur gefið ræktendum undanþágu frá reglugerð um aðbúnað svína.
Í skýrslubeiðni var meðal annars óskað eftir svörum við eftirfarandi spurningum:
- Hversu algengar halaklippingar á svínum væru hjá svínaræktendum og hvort svínaræktendur sæju sjálfir um að framkvæma halaklippingar eða hvort dýralæknar sæju um framkvæmdina.
- Hversu oft Matvælastofnun (MAST) hafi gert athugasemdir við framkvæmd halaklippinga ár hvert undanfarin tíu ár og hvort gripið hafi verið til sekta eða annarra viðurlaga vegna brota á reglum um framkvæmd þeirra?
- Hversu algengt væri að tennur svína væru kliptar til að draga úr
Einnig var spurt um hvaða aflífunaraðferðir væru notaðar í hverju svínasláturhúsi fyrir sig? Hvernig halaklippingar, klippingar á tönnum og notkun gasklefa samræmdist lögum og reglum um velferð dýra?
Spurt var um fjölda framleiðenda og hversu margir hafi sótt árlega um frest á að bæta aðbúnað og hve þá lengi og með hvaða rökstuðningi?
Síðast en ekki síst var spurt um hvaða ástæður bjuggu að baki þeirri ákvörðun ráðherra að breyta bráðabirgðaákvæði reglugerðar um velferð svína, nr. 1276/2014, sem ætlað var að tryggja velferð og heilbrigði svína, þannig að þriggja ára frestur var veittur til viðbótar (allt til ársins 2028) við tæplega tíu ára frest sem þá var að renna út til að gera úrbætur í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar.
Virðulegur forseti
Halaklipping er sársaukafull aðgerð og á eingöngu að framkvæma af fagfólki í undantekningartilfellum. Samkvæmt lögum um velferð dýra er óheimilt að gera aðgerð á dýrum án deyfingar og skal hún vera í læknisfræðilegum tilgangi. Ljóst er að svínaræktendur halaklippa grísi án deyfingar í þúsundatali og njóta til þess undanþágu frá Matvælastofnun. Þetta er ekkert annað en dýraníð. Áhöld eru um hvort Matvælastofnun hafi yfirleitt heimild til að veita svínaræktendum slíka undanþágu. Ekki er hægt að finna í lögum að stofnunin hafi slíka heimild.
Þau rök að MAST veiti svínaræktendum heimild til að halaklippa þar sem um brýna nauðsyn beri til standast ekki skoðun. Þarna er fyrst og fremst um að ræða hagræðingu í rekstri á kostnað velferðar dýra.
Halaklippingar á grísum eru ekki nauðsynlegar ef dýrunum er tryggður viðeigandi aðbúnaður með auknu rými og umhverfisauðgun. Í skýrslunni kemur fram að misbrestur hafi verið á því að svín hafi aðgang að hálmi til að róta í, þótt skýr krafa sé um það í reglugerð.
Árið 2019 var lágmarks legurými fyrir svín minnkað með reglugerðarbreytingu Kristjáns Þórs Júlíussonar þáverandi ráðherra málaflokksins. Í Evróputilskipun um vernd svína segir að öll svín eigi að geta lagst niður samtímis og lágmarks gólfrými er skilgreint. Á Íslandi er hins vegar bæði lágmarks gólfrými og lágmarks legurými skilgreint of lítið sem kemur á óvart.
Það er brýnt að ráðherra láti skoða hvort þessi skilyrði standist reglur ESB.
Vikið er að aflífunaraðferðum á Íslandi
Benda verður á að Evrópska matvælaeftirlitið (European Food Safety Authority – EFSA) hefur staðfest að deyfing með koltvíoxíðgasi fyrir aflífun sé ósamrýmanleg reglum um velferð svína við slátrun.
Í háum styrk myndar gasið sýru í öndunarvegi sem veldur dýrunum þjáningu og ótta. Dýrin upplifa mikla köfnunartilfinningu sem fullyrt er að geti varað í allt að mínútu. Dauðastríð dýranna með þessari aðferð er óásættanlegt og andstætt lögum um velferð dýra.
Það er nauðsynlegt að þessi aðferð við deyfingu verði fösuð út hér á landi. Það ferli er til að mynda þegar hafið í Bretlandi þar sem fasa á út notkun koltvíoxiðgass á næstu misserum. Þetta ferli þarf að hefjast hér sem allra fyrst.
Lokaorð
Óhætt er að segja að niðurstöður skýrslunnar komi ekki vel út fyrir íslenska svínaræktendur. Nú er það í höndum atvinnuvegaráðherra að taka málin í sínar hendur og breyta reglugerðum til samræmis við lög um velferð dýra. Of mikill slaki hefur verið veittur í þessari atvinnugrein og nánast gefið leyfi til illrar meðferðar á svínum með endalausum undanþágum frá reglugerð án þess að sektum væri beitt.
Seinni ræða skýrslubeiðanda
Eins og fram kemur í skýrslunni byggir eftirlit með velferð svína að stórum hluta á innra eftirliti framleiðendanna sjálfra og takmörkuðu ytra eftirliti Matvælastofnunar. Hagkvæmissjónarmið ræktenda virðast hafa ráðið för árum saman. Innleiða þarf metnaðarfyllri reglur um velferð svína og tryggja með reglugerð að þeim verði framfylgt.
Fáar tilkynningar berast um grun um brot og takmörkuð geta virðist vera til að fylgjast með raunverulegum aðstæðum á svínabúum. Sýnileiki dýranna er lítill og því hætta á að ill meðferð þróist áfram. Þetta gengur gegn markmiði laga um dýravelferð, um vernda dýra gegn vanlíðan, ótta og sársauka.
Stjórnvöld hafa ítrekað veitt fresti og undanþágur frá grundvallarkröfum reglugerða, oft á grundvelli hagsmunamats fremur en sjónarmiða um velferð dýra. Afleiðingin er að dýr búa lengur við aðstæður sem eru lakari en kveðið er á um í lögum. Þetta veikir trúverðugleika stjórnsýslunnar og skapar kerfisbundna hættu á vanrækslu.
Til að tryggja velferð dýra þarf að efla eftirlit, herða kröfur og tryggja að lögum sé fylgt í í reynd en ekki aðeins á blaði. Ég vænti þess að skýrslan hvetji atvinnuvegaráðherra til að leggjast yfir þessi mál. Ég hvet hana til að gera strax nauðsynlegar reglugerðarbreytingar s.s að auka aftur skilyrt rými á hvert og eitt svín/grís sem fyrrum ráðherra Kristján Þór Júlíusson minnkaði með reglugerðarbreytingu, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 358/2019 um breytingu á reglugerð nr. 1276/2014 um velferð svína. Sú breyting hefur gert aðbúnað svína enn verri en hann var.
Reglugerð þarf að tryggja að svín á ræktunarbúum geti lifað sem eðlilegustu lífi. Án sársauka, ótta og samkvæmt eðli þeirra á meðan þau lifa. Tryggt verði að slátrun fari fram með mannúðlegum aðferðum í samræmi við lög.
