- löggjafarþing — 14. fundur, 13. mars 2025.
Bókmenntastefna fyrir árin 2025–2030.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir (Flf):
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa góðu tillögu um bókmenntastefnu sem er sýnilega mjög víðtæk og nær til margra þátta. En ég vil samt segja, eins og margir segja, að það eru ákveðnar áhyggjur af íslenskunni og það eru háværar raddir uppi um það að við þurfum að standa betur vörð um málið okkar og til þess að gera það er umfram allt að tala málið. Því miður grípa allt of margir ósjálfrátt og án mikillar hugsunar t.d. til enskunnar þegar talað er við fólk af erlendum uppruna sem sest hefur hér að. Þar með er þjálfun viðmælandans í íslensku varpað fyrir róða. Mikil fjölgun hefur orðið á fólki erlendis frá sem er hér í vinnu, starfar í þjónustu við fólk og börn þar á meðal og víða annars staðar. Þótt fólk eigi erfitt með að tjá sig á íslensku getur það í mörgum tilfellum skilið íslensku. Það kann að vera að margir séu ragir við að tala málið, finnst málið flókið, eins og ókunn tungumál eru gjarnan, en það skiptir máli að hjálpa fólki yfir þessa hindrun með því að hvetja og hrósa. Fyrir fólk af erlendum uppruna sem ætlar að búa á Íslandi til frambúðar er nauðsynlegt að læra íslensku til þess að geta notið sín hér til fulls.
Þannig er íslenskukunnáttan lykillinn að því að eiga þess kost að sinna fjölbreyttum störfum. Íslenskukunnátta mun auka möguleika á framgangi í íslensku samfélagi og mun auðvelda fjölmargt, svo sem samskipti við einstaklinga og stofnanir. En mörgum Íslendingum og jafnvel fólki af erlendum uppruna sem náð hefur góðum tökum á málinu og vill bara fá að tala íslensku, hér heima á Íslandi, og þetta á við um fólk sem jafnvel talar reiprennandi ensku, finnst það skrýtið að geta ekki sest t.d. inn á kaffihús eða veitingahús eða kíkt í Rammagerðina eða hvað það er án þess að vera hreinlega beðið um að tjá sig á ensku. Starfsfólkið treystir sér hreinlega ekki til að glíma við íslenskuna og þá erum við að tala jafnvel um starfsfólk sem búið er að vera hér lengi.
Til að viðhalda og standa vörð um íslenskuna er sannarlega í mörg horn að líta og þegar um tungumál er að ræða þá lærist það hraðast með því að tala það. Við þekkjum það sem höfum verið erlendis eða búið erlendis að einhverju leyti að það er kannski fyrst þá, þegar maður er kominn í umhverfið, að maður bara einhvern veginn hendir sér ofan í þessa djúpu laug og verður að bjarga sér og þannig kemur málið hraðast. En mér finnst við Íslendingar vera mjög umburðarlyndir gagnvart þeim sem eru að spreyta sig á íslensku á fyrstu stigum og flest okkar leggjum okkur fram um að sýna þolinmæði, hlusta og hjálpa til með einstaka orð. Það eru þá þeir sem henda sér út í þessa djúpu laug og reyna að byrja að tjá sig á málinu sem eru fljótastir að ná því og ná góðum tökum á því. Ég held að það skipti nýja Íslendinga öllu máli að fá tækifæri til að spreyta sig í samtölum við íslenskumælandi fólk. Niðurstaðan er svolítið þessi: reynum að tala málið okkar sem allra oftast.
En að tillögunni.
Mig langar að koma aðeins að skólabókasöfnunum og starfsfólki þeirra og nefna það af því að ég veit að margt starfsfólk skólabókasafna er að vinna algjörlega frábært starf. Þetta er kannski ekki fólkið með hæstu raddirnar og það eru ekkert allir sem vita af þessu frábæra starfsfólki. Sumir safnverðir skólabókasafna eru bara hreinustu snillingar. Þeir hafa t.d. búið til ótal umbunar- og hvatningarkerfi fyrir börnin sem virka þannig að börn fyllast áhuga og kappi við að lesa bækur. En staða sumra skólabókasafna er slæm og þá er ég að tala um að aðstæður eru stundum bagalegar og það er í rauninni stundum þetta frábæra starfsfólk sem er að halda uppi skólabókasöfnum. En því ber að fagna að móta eigi stefnu um skólasöfn á öllum skólastigum og samstarf þeirra við almenningsbókasöfn skilgreint. „Kannaðir verði kostir þess að starfrækja sérstaka skólasafnamiðstöð sem hafi það hlutverk að veita skólasöfnum um allt land þjónustu um það sem lýtur að starfi skólasafna, verði miðstöð starfsþróunar og veiti faglegan stuðning við skólasöfn“, eins og segir í tillögunni, með leyfi forseta.
Mig langar að víkja nokkrum orðum að barnabókum og þá er ég að hugsa um kannski bækur fyrir aldurinn tveggja til fjögurra, fimm, sex ára. Ég held að þær mættu vera fleiri og fjölbreyttari og jafnvel betri. Ég hef stundum eins og gengur verið að lesa fyrir mín barnabörn og ég verð að segja að ég var stundum svolítið gáttuð, stundum á efninu en stundum líka á textanum og samhengi og jafnvel orðavali. Þetta eru kannski léttar bækur en síðan koma kannski einstaka orð á milli sem nánast útilokað er að tveggja til þriggja ára barn skilji. Kannski er það gert með ákveðnum tilgangi, að barn sé auðvitað að meðtaka og læra ný orð, en nú veit ég samt ekki hvort það eru einhverjir svona gæðastaðlar sem höfundar þurfa að fylgja eða getur bara hver og einn gefið það sem honum sýnist út og það rennur inn í búðirnar og selst? Mér er bara ekki nógu vel kunnugt um þetta.
Það kemur fram líka í tillögunni að það eigi að efla barna- og ungmennasjóðinn Auði, talað sérstaklega um þann sjóð. Þá kom upp þessi spurning í huga mínum: Þegar verið er að efla sjóði, er þá fylgst með í hvað fjármagnið er notað og þá gæðum útkomunnar eða afrakstursins? Með leyfi forseta, þá segir hér:
„Starfsumhverfi höfunda barna- og ungmennabóka verði kortlagt og kannað hvernig hægt sé að styrkja þennan hóp höfunda, t.d. með sérstökum styrkjum eða með því að eyrnamerkja þessum hópi tiltekin starfslaun. Þá verði jafnframt kannað á hvaða hátt sé hægt að koma til móts við höfunda á Íslandi sem skrifa á öðrum málum en íslensku en fjalla í verkum sínum um íslenskan veruleika.“
Aftur spyr ég mig hvort þarna verði fylgst með í hvað styrkirnir verða nýttir og hver útkoman verður, hvort hún sé vönduð og góð að gæðum og hvort einhver viðmið séu notuð.
Að lokum langar mig að segja nokkur orð um lesturinn. Hvað er að verða um lesturinn? Að lesa upphátt t.d. krefst annarrar færni en að lesa í hljóði. Ég sem sálfræðingur og kennari veit að þau börn sem lesa t.d. einungis í hljóði eiga oft erfitt með að lesa upphátt. Þau treysta sér ekki til þess, það þarfnast sérstakrar þjálfunar og það að lesa einn er líka dálítið annað en að lesa fyrir hóp. Þá er strax komið annað áreiti og það þarfnast líka þjálfunar. Einu sinni var t.d. samlestur vinsæll. Þá var skipst á að lesa setningarnar og svo var húslestur, sennilega enn þá lengra síðan, framhaldslestur, kvöldlestur og fleira í þeim dúr. Ég hef svolítið velt fyrir mér hvort þetta sé algerlega liðin tíð. Ég man eftir því að það var lesin jólasaga á aðfangadagskvöld eftir matinn. Er þetta t.d. enn þá til einhvers staðar? En þetta eru bara svona pælingar. Ég held að þetta hafi allt minnkað, lestur almennt séð, en það er vel hægt að endurvekja þetta og hvetja og nefna þetta og tala um þetta og það getur vel verið að einhverjum finnist bara skemmtilegt að taka upp þessa gömlu siði. En almennt hef ég það á tilfinningunni að lestur sé minni núna en áður fyrr og það er kannski óumflýjanlegt þegar tæknin hefur komið til í svona ríkum mæli, samfélagsmiðlarnir og allt sem hægt er að gera á netinu. Við sem erum af eldri kynslóðinni munum þann tíma þegar var bara til bókin. Það var einu sinni ekkert sjónvarp. Ég held ég hafi verið níu ára þegar sjónvarpið kom, svo kom þetta hvert af öðru, þannig að maður hafði einungis bókina. Ég hef oft hugsað um það þegar ég kom heim til mín í gamla daga, kannski eftir skóla eða vinnu, hvað gerði maður? Gekk maður um húsið eða íbúðina? En ég minnist þess samt aldrei að hafa leiðst. En nú er það Netflix, Storytel og alls konar afþreying og þar á meðal mín, Netflix og Storytel, og það er komin allt önnur mynd. Ég vil enn þá að við gerum allt, eins og svo sem þessi tillaga lýtur að, til þess að halda í lesturinn og halda í bókina og menninguna og sköpun og síðan er það aðgengi barnanna að öllu þessu.