Húsaleigulög – skráning húsaleigusamninga
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir (Flf):
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að draga aftur fram helstu atriðin í þessu frumvarpi því að umræðan er búin að fara út um víðan völl og svo sem öll einhvern veginn tengd frumvarpinu en kannski ekki endilega algerlega tengd kjarnanum. Með leyfi forseta langar mig að vísa í nokkrar megingreinar þessa frumvarps og enda svo mál mitt með því að draga aðeins fram mína upplifun eftir þennan málflutning hér í dag.
Hér er um að ræða að leigusali skuli skrá í leiguskrá húsnæðisgrunns Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar leigusamning um íbúðarhúsnæði eða annað húsnæði sem leigt er til íbúðar eigi síðar en 30 dögum frá undirritun samningsins.
Í 2. gr. segir:
„Í tímabundnum leigusamningi er þó óheimilt að semja um að leigufjárhæð breytist á fyrstu 12 mánuðum leigutímans.“
Talað er um að þessi lög öðlist gildi 1. september 2025 og taki til leigusamninga sem komast á eftir það, þar með talið leigusamninga sem eru endurnýjaðir eða framlengdir eftir það tímamark. Skylda til skráningar leigusamninga og breytinga á leigufjárhæð sem og skylda til afskráningar leigusamninga — og svo kemur vísan í ýmsar málsgreinar og greinar laganna — nær þó einnig til eldri leigusamninga sem eru í gildi 1. september 2025.
Hér er um mikilvægt frumvarp að ræða. Verið er að tala um að þessi skráningarskylda leigusamninga verði almenn og nái þannig til allra leigusamninga vegna húsnæðis sem leigt er til íbúðar, ekki bara til sumra heldur allra. Það er mikilvægt að allir hagaðilar hafi aðgang að tölfræðilegum upplýsingum um fjölda leigjenda, dreifingu eftir tegund leigusala og möguleg áhrif á íslenskt samfélag.
Nokkrar upplýsingar sem finna má í greinargerð: Samkvæmt leigumarkaðskönnun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar frá 2024 leigja 68% leigjenda af einstaklingum, ættingjum eða vinum. Þegar sú tala er hins vegar borin saman við leiguverð hjá HMS fyrir janúarmánuð 2025 þá eru einstaklingar einungis 35% skráðra leigjenda. Þetta er athyglisvert. Mikilvægt er að leiguhúsnæði sem skráð er í leiguskrá húsnæðisgrunns HMS sé einnig sundurgreint eftir því um hvers konar húsnæði er að ræða, þ.e. hvort um er að ræða félagslegt leiguhúsnæði eða húsnæði á almennum markaði, og verður að telja slíkt mikilvægt, t.d. í tengslum við tölfræðiupplýsingar sem fengnar verða úr grunninum, svo sem varðandi þróun leiguverðs.
Það má nefna að með því að allir leigusamningar verði skráðir í gagnagrunninn má búast við því að betri upplýsingar fáist um leigumarkaðinn sem nýtast við opinbera hagskýrslugerð. Og með því að allir leigusamningar verði skráðir í gagnagrunninn má búast við því að betri upplýsingar fáist um leigumarkaðinn sem nýtast ekki bara við hagskýrslugerð heldur, eins og fram hefur komið fyrr í dag, til að vita hvar skórinn kreppir. Hvernig lítur þetta út? Hvernig er þetta kortlagt og hvar er það sem virkilega þarf að bera niður til að laga? Þetta eru aðalatriðin. Þegar litið er yfir þetta í heild sinni þá er í rauninni ekkert að sjá nema einungis kosti við þetta frumvarp.
Skráningarskylda leigusamninga er mikilvægt skref til að fá nauðsynlega yfirsýn, sem er ekki nægjanleg í dag, ekki síst við þróun leiguverðs. Þau gögn sem stuðst er við í dag og byggja á þinglýstum samningum gefa ekki nægilega skýra mynd af þróun leiguverðs.
Hér er verið að gera ótal margt. Það er verið að auka húsnæðisvernd og það er ótrúlegur fjöldi, eins og komið hefur fram hér, 37.000 vantaldir leigusamningar er áætlað að séu í gangi. Þetta er enginn smá hópur fólks sem þarna er undir sem ekkert er vitað um hver staðan er hjá. Það er sárlega kallað eftir heilbrigðari leigumarkaði. Stærstu áköllin hafa komið frá Samtökum leigjenda lengi. Ekki hvað síst á síðasta kjörtímabili fór formaður Samtaka leigjenda ítrekað fram í fjölmiðlum og sárbað um að þetta yrði gert. En það var ekki gengið nógu langt.
Ég spyr bara: Vill raunverulega einhver hafa það þannig að það séu óskráðir samningar í gangi hjá einhverjum? Þetta er ekki líklegt til að hafa áhrif á framboð og það hefur komið vel fram hér hjá hv. þm. Ragnari Þór Ingólfssyni sem hefur náttúrlega eitthvert mesta vit á þeim málum, alla vega hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu og þótt víðar væri leitað.
Það sem er líka málið hér og við í Flokki fólksins höfum barist fyrir lengi er þetta óþolandi valdaójafnvægi sem hefur ríkt milli leigusala og leigutaka. Margir leigutakar, hundruð ef ekki þúsundir, hafa í rauninni ekkert handbært nema einhver óljós orð, loforð mögulega, loðin og óljós, frá sínum leigusala — ekkert skriflegt. Og þeir eiga allt undir leigusalanum sem getur sett alls konar skilyrði sem leigutakar eru nauðbeygðir til að undirgangast vilji þeir hafa skjólið og þakið yfir höfuðið. Það er svo ótrúlega auðvelt að brjóta á einstaklingum sem hafa ekkert í hendi sér til að sýna fram á að það er raunverulega búið að lofa þeim einhverju, hvort sem það eru vikur, mánuðir eða ár, að eiga öruggt heimili.
Staðan í dag er einfaldlega ekki nógu góð. Og ef við bara prófum að setja okkur í þau spor að vera leigutaki hjá leigusala þar sem við höfum ekkert í hendi til þess að geta verið örugg um hvort við megum eiga þarna heima áfram og í rauninni getur leigusalinn hvenær sem er sagt: Allt þetta var nú bara misskilningur og þú ert að flytja út á morgun. Það er enginn vandi að setja sig í þessi spor. Hér er bara allt undir að við í ríkisstjórnarflokkunum, með hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra í forystunni með þetta frumvarp, reynum í þessu frumvarpi að tryggja stöðu leigutaka eins og hægt er.
Það hefur verið ótrúlegt að hlusta á þennan málflutning hér í dag og já, það er rétt að það voru flestir fulltrúar stjórnarandstöðunnar úr Sjálfstæðisflokknum sem komu hér í pontu og reyndu að finna þessu frumvarpi allt til foráttu, sem varla er nokkur möguleiki að gera því að í rauninni gerir þetta frumvarp náttúrlega ekkert nema gott. Auknar upplýsingar, nákvæmar upplýsingar eru alltaf til góðs. Upplýsingar geta aldrei skaðað. Gagnsæi er líka ávallt til gagns og aukið gagnsæi getur varla nokkurn tímann skaðað. Í þessum málflutningi þá verð ég að segja að það var farin fjallabaksleið til að finna eitthvað til að gagnrýna þetta með, finna þessu eitthvað til foráttu, draga fram rök fyrir að viðhalda mismunun, að þetta eigi kannski ekki við alla o.s.frv. Auðvitað er alltaf hægt að finna leið til að fara fram hjá lögum og reglum. Er töfralausn við einhverju? Á mínum 66 árum hef ég aldrei séð slíka lausn sem heitir töfralausn. Hún er bara ekki til. En á maður þá bara að hætta að reyna og hlamma sér á rassinn, forseti, og hætta að gera nokkuð til að bæta hlutina, af því að það er engin töfralausn? Þetta eru náttúrlega alveg ótrúleg rök.
Ég vil bara, frú forseti, að lokum segja það að þessar yfirgengilegu dómsdagsspár hér í dag og úrtölur hafa gengið út í öfgar. Það er tilfinning mín, og nú er ég bara að tala út frá sjálfri mér, að það er eins og stjórnarandstæðingar vilji ekki laga þessa hluti þótt inn á milli segi þeir að þeir vilji það. Ég hugsa með mér að e.t.v. sé það samviskubit stjórnarandstöðunnar að hafa ekki gert sjálf betur hér á síðasta kjörtímabili, að taka þetta ekki lengra, að það hafi myndast eitthvert ósætti með þessi mál hjá ríkisstjórnarflokkunum á síðasta tímabili. Ég veit það ekki en alla vega var ekki gengið lengra.
Hér með þessu góða frumvarpi er virkilega verið að ganga langt til að leysa þennan vanda og það munu margir verða þakklátir. Það munu margir þakka fyrir það að loksins séum við að fá heildarsýnina. Við erum að fá yfirsýnina eins langt og við mögulega getum. Þetta er sanngjarnt, þetta er heilbrigt og við munum sjá hvernig landið liggur. Mest um vert — því að komandi frá sveitarstjórninni Reykjavík þá man ég bara hversu oft við ræddum það hvað væri mikið af óleyfishúsnæði, hræðilegu húsnæði sem væri stórhættulegt og þar sem byggju börn, barnafjölskyldur og brunavarnir engar. Við þurfum ekki að fara mörg ár aftur í tímann til þess að muna eftir hræðilegum slíkum slysum. Með þessu frumvarpi er virkilega verið að ná utan um akkúrat þetta: Hvar er þetta óleyfishúsnæði, hættulega húsnæði? Þannig að þetta er gríðarleg hjálp fyrir slökkviliðið og alla þá sem vinna að öryggis- og brunavörnum. Með þessu frumvarpi erum við mögulega bara að bjarga mannslífum sem ella hefði getað farið hræðilega illa væri ekki búið að setja heilbrigða og almennilega umgjörð utan um þennan málaflokk.
Það munu margir fagna en einhverjir sem vildu hafa enga samninga eða halda einhvers konar samningum undir borði einhverra hluta vegna, það getur vel verið að einhverjir verði fúlir. En hér erum við að hugsa um heildina. Við erum að hugsa um þá sem minna mega sín, sem eru í verri stöðu, þessari ójöfnu valdastöðu leigutaka og leigusala. Við erum að koma til þess að styrkja og styðja við þá sem virkilega þurfa og bara kalla eftir réttlæti í þessum málum.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir (Flf) (andsvar):
Virðulegi forseti. Ég mótmæli því nú að hafa verið að gera einhverjum eitthvað upp. Ég er að vísa einfaldlega í ræðu hv. þm. Jóns Péturs Zimsen. Annað sem ég tók eftir varðandi hvernig hann orðaði hlutina er að með þessu sé ekki gerður greinarmunur á atvinnurekstri. Á að gera greinarmun á því? Á yfirhöfuð að gera einhvern sérstakan greinarmun þegar kemur að þeim sem leigja frá sér húsnæði? Ég hefði einmitt talið að það ætti alls ekki að gera. Það á enginn greinarmunur vera milli atvinnureksturs eða einhvers annars reksturs eða ættingja að leigja. Það bara skaðar ekki neinn af þessum aðilum, hvaðan sem þeir koma eða kalla sig, að hafa þessa hluti uppi á borði, svo ekki sé minnst á hversu mikið gott það er að hafa sterka og góða yfirsýn yfir hvernig landið liggur á leigumarkaði. Þetta gefur bara okkur hinum, ég tala nú ekki um stjórnvöldum eða þeim sem halda utan um þessi málefni, yfirsýn yfir hvar skórinn kreppir og líka hvernig landið liggur bara hvað varðar leiguverð, svo ekki sé minnst á húsnæði sem er óleyfishúsnæði en mikið af slíku húsnæði er undir borðum þar sem réttaröryggi leigjenda er ekki neitt. Hér er ég líka að vísa til húsnæðis sem er stórhættulegt hvað varðar öryggismál og brunavarnir og annað. Með þessu frumvarpi er verið að laga ótal marga hluti á þessu sviði og virkilega tímabært. Þetta var orðið betra en það þurfti að taka þetta lengra, gera þetta almennara og nú er það að gerast í dag, verið að mæla fyrir þessu frumvarpi, og ég fagna því.