Afstæð fátækt kallast það þegar ekki er um beinan skort á lífsnauðsynjum að ræða, heldur um aðstæður sem takmarka þátttöku í því sem telst eðlilegt og sjálfsagt. Fyrir börn þýðir þetta skert aðgengi að tækifærum, með afleiðingum sem geta fylgt þeim langt fram á fullorðinsár. Þessi birtingamynd fátæktar leynist oft í samfélögum sem líta á sig sem vel megandi og eru byggð á sterkum lýðræðislegum gildum.
Í ríkum löndum eins og á Íslandi birtist þetta meðal annars í því að börn efnaminni foreldra geta ekki tekið þátt í íþróttum eða tómstundum. Um tíu þúsund börn búa við slíkar aðstæður á Íslandi. Þau missa þar með af tækifærum til að rækta hæfileika sína, mynda tengsl og byggja upp sjálfstraust.
Áhrif á líðan, þátttöku og lýðræði
Félagslegt misrétti á barnsaldri getur haft bein áhrif á líðan og sjálfsmynd. Börn sem standa utan við hóp jafningja sinna vegna efnahagsþrenginga finna oftar fyrir skömm, einmanaleika og minni sjálfsvirðingu. Börn sem búa við fátækt standa almennt verr í námi og eru oftar við lakari heilsu en börn efnameiri foreldra og hafa síður aðgang að heilbrigðisþjónustu, þar með að sálfræðisþjónustu.
Þegar reynsla af þessum toga mótar uppvöxtinn getur hún einnig haft áhrif á tengsl við samfélagið. Börn sem alast upp við ójöfnuð eru síður líkleg til almennrar þátttöku, taka síður á áskorunum og láta rödd sína síður heyrast. Þau læra smám saman að halda sig til hlés – ekki vegna skorts á hæfileikum, heldur vegna þess að þau hafa ekki fengið sömu tækifæri til að þróa þá og styrkja.
Þetta hefur bein áhrif á lýðræðið. Lýðræði byggir á þátttöku og trausti. Ef stór hópur fólks vex úr grasi með þá tilfinningu að hann hafi ekki sama aðgang að tækifærum og áhrifum og aðrir, veikist grundvöllur hans . Þeir sem hafa upplifað jaðarsetningu eru síður líklegir til að treysta stofnunum eða taka virkan þátt í samfélaginu.
Hvað er til ráða – og hvað er verið að gera
Baráttan gegn fátækt og ójöfnuði er því ekki aðeins réttlætismál, heldur einnig lýðræðismál. Það skiptur höfuðmáli að grípa snemma inn í aðstæður. Fjárfesting í börnum á fyrstu árum ævinnar skiptir sköpum.
Þess vegna verður að tryggja lágmarksframfærslu hjá barnafjölskyldum. Að börn þeirra hafi jafnan aðgang að íþróttum, listum og tómstundum. Þetta er grunnur að sjálfstrausti og virkri þátttöku. Aðgengi að heilbrigðis- og sálfræðiþjónustu þarf að vera gott, sérstaklega fyrir börn í viðkvæmri stöðu. Stuðningur þarf að vera markviss.
Nú er að störfum stýrihópur á vegum mennta- og menntamálaráðherra sem hefur verið að móta aðgerðaráætlun gegn fátækt barna. Hópurinn hefur átt víðtækt samráð við fjölmarga aðila í samfélaginu. Hópurinn mun móta stefnu og aðgerðir með það markmið að rjúfa vítahring fátæktar og tryggja börnum jöfn tækifæri, óháð efnahag eða félagslegri stöðu foreldra. Undirrituð fer fyrir starfshópnum og er stefnt að því að kynna drög að aðgerðum fyrir ráðherra á næstu dögum.
Niðurstaða
Í grunninn snýst þetta um að rjúfa vítahring ójöfnuðar áður en hann festist í sessi í lífi barna. Ef ekkert er að gert flyst misrétti milli kynslóða. Með því að tryggja jöfn tækifæri frá unga aldri styrkjum við ekki aðeins líf barna heldur líka lýðræðið sjálft. Afstæð fátækt er því ekki jaðarvandamál, heldur lykilatriði í því hvernig samfélag mótar framtíð sína.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir
þingmaður Flokks fólksins