Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir (Flf):
Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þetta ágæta stjórnarfrumvarp, sem er algerlega nauðsynlegt. Mig langar að byrja á að fara í gegnum meginefni frumvarpsins þó að hæstv. ráðherra sé búinn að gera það mjög vel. Með frumvarpinu er lagt til að kirkjugörðum verði heimilt að innheimta gjald vegna geymslu líka. Jafnframt er lagt til að hægt verði, þegar eftir því er leitað og sérstakar aðstæður eru fyrir hendi, að taka frá grafarstæði við hlið fjölskyldumeðlims lengur en til 50 ára eins og gildandi lög gera ráð fyrir.
Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum mun rýmum í líkhúsum landsins hafa farið fækkandi undanfarin ár samhliða fjölgun andláta sem rekja má m.a. til breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar, þ.e. hækkandi aldurs, og aukins mannfjölda. Þá hefur þróunin hér á landi jafnframt verið sú að lík eru oft geymd í líkhúsum lengur en áður tíðkaðist og í sumum tilvikum getur liðið talsverður tími milli andláts og útfarar. Lík eru að meðaltali í um 15–17 daga í þeim líkhúsum sem rekin eru af kirkjugörðunum.
Virðulegi forseti. Allt þetta kemur mjög greinilega fram í frumvarpinu og greinargerð með því. Eins og ég sagði í upphafi þá geri ég mér grein fyrir að þetta er nauðsynlegt og getur í rauninni ekki beðið mikið lengur. En kostnaður vegna útfarar reynist mörgum aðstandendum þungur og það er kannski sá punktur eða sú áhersla sem mig langar að nefna í þessari ræðu. Þetta er kostnaður sem er það þungur fyrir sumar fjölskyldur að það er varla á bætandi. Ég hef áhyggjur af því og Flokkur fólksins, sem er nú búinn að snúast í kringum það að berjast gegn fátækt, að þeir sem eru fjárhagslega illa settir, fátækt fólk sem á jafnvel ekki til hnífs og skeiðar, muni eiga erfitt með gjald af þessu tagi. Gert er ráð fyrir að í slíkum tilvikum verði þó hægt að nýta þau úrræði sem þegar eru til staðar vegna dánarbúa þar sem eignir nægja ekki fyrir útfararkostnaði. Er þar einkum horft til þess að aðstandendur geti sótt um útfararstyrk í því sveitarfélagi sem viðkomandi býr í að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Blessunarlega veita jafnframt margir sjúkra- og styrktarsjóðir stéttarfélaga styrki við andlát félagsmanna í samræmi við reglur þeirra þar um. Þó er fyrirséð að í einhverjum tilvikum muni hreinlega ekki nást að innheimta þetta gjald. Og jafnvel þó að til séu bjargráð sem hér hafa verið nefnd þá eru áhyggjur um að þetta gjald geti lagst illa á þá sem minnst mega sín.
Mig langar að víkja aðeins að rétti til grafarstæðis í meira en 50 ár. Þarna er lagt til að hægt verði, þegar eftir því er leitað og sérstakar aðstæður eru fyrir hendi, að taka frá grafarstæði við hlið fjölskyldumeðlims lengur en til 50 ára eins og gildandi lög gera ráð fyrir núna. Þegar um er að ræða grafarstæði til 50 ára er ekki gert ráð fyrir foreldrum sem missa börn sín ung og því er lagt til að sett verði undanþága í lögin svo tryggt sé að foreldrar haldi rétti til grafarstæðis við hlið barna sinna. Með þessu er verið að hugsa um hagsmuni foreldra sem missa börn sín ung. Var því ákveðið að leggja til í frumvarpinu að kirkjugarðastjórnum yrði gert heimilt að taka frá grafarstæði til lengri tíma þegar eftir því er leitað við þessar sérstöku og erfiðu aðstæður. Þetta er mjög svo af hinu góða. Þetta eru spor sem kannski aðeins þeir sem misst hafa börn sín skilja til fullnustu en við hin getum engu að síður sett okkur auðveldlega í þau. Ég vil sérstaklega fagna þessu. Hér er ef til vill og vonandi ekki um stóran hóp að ræða en gríðarlega mikilvægt að hægt sé að mæta þessum óskum við þessar erfiðu aðstæður.
En aftur að líkhúsum og kostnaði við að geyma þar lík. Árið 2008 missti ég fjölskyldumeðlim sem jarðsettur var suður með sjó og var lík viðkomandi geymt hjá útfararþjónustu á svæðinu. Líkhúsgjald var þá innheimt í sumum sveitarfélögum en öðrum ekki. Þegar ég var að kynna mér þetta frumvarp þá minntist ég þess að ég skrifaði um þetta á sínum tíma vegna þess að þetta kom mér á óvart. Greinin var birt í blaði sem hét 24 stundir og er löngu dáið blað. Ég man eftir því að þessi grein vakti athygli og ég fékk rík viðbrögð. En þá voru þessi mál til meðhöndlunar hjá umboðsmanni Alþingis og niðurstaðan varð sú á þessum tíma að ekki væri heimild í lögum fyrir Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæmanna að innheimta gjald fyrir geymslu á líkum í líkhúsi kirkjugarðanna í Fossvogi. En þetta gjald var hins vegar innheimt í einstaka sveitarfélögum, m.a. þar sem útfararþjónusta var einkarekin. En samræmingar er þörf enda er eðlilegt að allir landsmenn sitji við sama borð, hvort heldur sem þessi eða hin útfararþjónustan annast útförina. Kostnaðurinn per nótt á þessum tíma hjá þessu ákveðna sveitarfélagi samsvaraði í rauninni einnar nætur gistingu á bara býsna góðu hóteli og á þessum tíma kom þetta á óvart. Þetta voru upplýsingar sem komu eftir á þegar reikningurinn barst og einhvern veginn hafði fólk ekki gert ráð fyrir þessu. Fólk er eðlilega lítið að huga að einstaka kostnaðarliðum á sama tíma og það er að syrgja og er mitt í erfiðu ferli sem undirbúningur útfarar ástvinar krefst.
Auðvitað er það ákvörðun stjórnvalda og samfélagsins á hverjum tíma hvað það er sem við viljum að einstaklingar greiði sjálfir fyrir og hvað við viljum að flokkist undir samtrygginguna en mikilvægt er að landsmenn sitji við sama borð hvað þetta varðar. Eru það t.d. flest líkhús í sveitarfélögum sem krefjast líkgeymslugjalds eða bara sum? Það gengur vissulega ekki. Það er mikilvægt líka að upplýsa um allt er viðkemur útför og hvaða valmöguleika fólk hafi í þessu sambandi. Reyndar hafa útfararstofnanir og prestar verið duglegir að veita slíkar upplýsingar en þó er eitt og annað sem fólk gerir sér ef til vill ekki grein fyrir. Því minna sem er um óvænta liði eða uppákomur í sorgaraðstæðum, því betra. Góðar upplýsingar einfalda ferlið og minnka líkurnar á að eitthvað komi syrgjendum síðar á óvart. Ekki má gleyma því að fyrir þá sem eiga í fjárhagslegum erfiðleikum, eins og ég hef áður nefnt, er hér jafnvel um stóra kostnaðarliði að ræða. Það er fólk í okkar samfélagi sem er það illa statt fjárhagslega að það neyðist til að horfa í aurinn, eins ógeðfellt eins og það er að þurfa að gera það við erfiðar aðstæður, sorgaraðstæður. Það er oft ekkert val um hvenær jarðsetningardagur er því kirkjurnar eru margar oft yfirfullar. Ég hef oft heyrt að bíða verði eftir útfarardegi í allt að tvær vikur í sumum kirkjum og hjá sumum prestum aðeins vegna þess að kirkjan er fullbókuð og presturinn og það kannski, eins og ég segi, í allt að tvær vikur. Á meðan verða jarðneskar leifar hins látna að vera í líkhúsi.
Hér er um nauðsynlegt frumvarp að ræða og heimild til að innheimta gjald fyrir geymslu á líkum mun komast í lög. En gleymum ekki þeim sem eiga ekki mikið fé á milli handanna. Við þurfum að finna leið til þess að hjálpa þeim svo að það verði ekki til þess að auka álag á sorgarstundum.