Réttlæti og sanngirni fyrir öll börn, ekki aðeins sum

Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er e.t.v. ekki efst í huga fólks svona almennt séð. Engu að síður skiptir sjóðurinn miklu máli í daglegu lífi, án þess að mikið beri á. Jöfnunarsjóðurinn hefur það hlutverk að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga, samkvæmt lögum frá 1995 um tekjustofna þeirra. Markmiðið er að öll sveitarfélög geti sinnt lögbundinni þjónustu og mætt útgjöldum vegna hennar.

Reykjavík hefur allt frá stofnun jöfnunarsjóðs verið tekin út fyrir sviga að ákveðnu leyti vegna stærðar sinnar. Þannig nýtur borgin hvorki framlags til jöfnunar kostnaði á rekstri grunnskóla né framlags vegna nemenda með íslensku sem annað tungumál.

Árið 2019 var lögum breytt um tekjustofna sveitarfélaga á þann veg að framlög til jöfnunar vegna kostnaðar við rekstur grunnskóla skyldi ekki greiða til sveitarfélaga með fleiri en 70.000 íbúa. Þar með á Reykjavík eitt sveitarfélaga þess ekki kost að hljóta umrædd framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga.

Stærðin vandamálið

Það er vissulega sérkennileg rök að Reykjavík fái ekki framlag til jöfnunar kostnaðar á rekstri grunnskóla vegna fjölda íbúa yfir 70.000. Þrjú af nágrannasveitarfélögunum mynda samfellda byggð með heildarfjölda vel yfir 70.000 manns en fá engu að síður hátt í 2 milljarða króna í jöfnunarframlög til reksturs grunnskóla ár hvert. Stærðarhagkvæmni hefur vissulega áhrif á mismunandi rekstrarkostnað milli minni og meðalstórra sveitarfélaga, en þau sveitarfélög sem að framan greinir reka öll fleiri en einn grunnskóla og því ekki mikill munur á stærðarhagkvæmni þeirra. Þau lúta sömu viðmiðum um fjölda nemenda í hverjum bekk og laun starfsmanna eru kjarasamningsbundin.

Það skýtur einnig skökku við að Reykjavík geti ekki fengið framlag vegna nemenda með íslensku sem annað tungumál í ljósi þess að hvergi eru fleiri nemendur sem þannig háttar til um. Við hljótum að þurfa að taka tilliti til þeirra breytinga sem hafa orðið á íslensku samfélagi síðustu 20 árin með gríðarlegum tilflutningi erlends fólks til landsins. Þessi stóri hópur sem að stórum hluta að í Reykjavík.

Flokkur fólksins vill tryggja öllum börnum góða menntun. Þess vegna teljum við nauðsynlegt að skoða hvort jöfnunarkerfi sveitarfélaga hafi þróast í samræmi við lýðfræðilegar breytingar og með tilliti til þróunar í kennslufræðum og menntamálum.

Úthlutun eftir þörfum

Ljóst er að til þess að tryggja jafnræði milli sveitarfélaga þarf að endurskoða löggjöf og regluverk á þann veg að öll sveitarfélög geti átt rétt til úthlutunar framlaga úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga.

Þessa viku sit ég í fyrsta sinn á þingi sem varaþingmaður Flokks fólksins. Ég mun leggja fram þingsályktunartillögu um að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að endurskoða löggjöf og regluverk með það að markmiði að öll börn njóti sanngirni og réttlætis hvar svo sem þau búa. Það er ekki hægt að una við að eitt sveitarfélag sé fyrirfram útilokað frá úthlutunum jöfnunarframlaga vegna rekstrar grunnskóla, einungis vegna stærðar. Jöfnunarframlög á að greiða eftir þörfum, samkvæmt hlutlægum reiknireglum sem byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Þá er löngu kominn tími til að endurskoða fjármögnun grunnskólakerfisins, enda hefur rekstur grunnskóla tekið miklum breytingum frá því að reksturinn færðist yfir til sveitarfélaganna árið 1996.

Birt í Morgunblaðinu 25. 2. 2022