Flm. (Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir) (Flf):
Frú forseti. Mig langar að fylgja úr hlaði tillögu til þingsályktunar um endurnýjun ökuskírteina eftir 60 ára aldur. Flutningsmenn að tillögunni eru, auk þeirrar sem hér stendur, Ingvar Þóroddsson, Eydís Ásbjörnsdóttir, Grímur Grímsson, Jónína Björk Óskarsdóttir, Kristján Þórður Snæbjarnason og Sigmundur Ernir Rúnarsson.
Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að endurskoða ákvæði umferðarlaga, nr. 77/2019, um endurnýjun ökuskírteina fólks sem orðið er 60 ára með það að markmiði að færa þau nær samsvarandi ákvæðum í nágrannalöndum.
Í greinargerð segir:
„ Í 60. gr. umferðarlaga, nr. 77/2019, er kveðið á um gildistíma ökuskírteinis. Þar kemur fram í 3. mgr. að gildistími fullnaðarskírteinis sé almennt 15 ár. Þá er gerð grein fyrir undantekningum frá reglunni, þ.e. tilvik þar sem gildistími er styttri en 15 ár. Gildistími fyrir umsækjanda sem orðinn er 60 ára fer niður í tíu ár, við 65 ára aldur fer hann í fimm ár, við 70 ára í fjögur ár, við 71 árs í þrjú ár, 72 ára í tvö ár og fyrir umsækjanda 80 ára og eldri fer gildistíminn niður í eitt ár. Þetta þýðir að eldra fólk þarf reglulega að sækja um nýtt ökuskírteini og standa straum af kostnaði við læknisvottorð og önnur skjöl sem krafist er við endurnýjun ökuskírteinis.
Þessar reglur vekja spurningar um sanngirni og nauðsyn. Staðreyndin er sú að aldur einn og sér segir lítið til um aksturshæfni. Margir einstaklingar á sjötugs- og áttræðisaldri eru fullkomlega hæfir ökumenn, á hinn bóginn getur yngra fólk átt við heilsufarsvandamál að stríða sem hafa áhrif á aksturshæfni þess. Endurnýjunarkröfum fylgir auk þess bæði fjárhagsleg og kerfislæg byrði. Margt eldra fólk hefur ekki háar tekjur en þarf að greiða fyrir læknisskoðun, vottorð og önnur gjöld við slíkar endurnýjanir. Þá eykur þetta einnig álag á heilbrigðisstarfsfólk og opinberar stofnanir.
Önnur nærliggjandi lönd hafa tekið upp sveigjanlegri nálgun í þessum efnum. Til að mynda eru almenn ökuskírteini í Svíþjóð gefin út til tíu ára í senn óháð aldri umsækjanda. Í stað þess að krefjast þess af eldra fólki að það endurnýi skírteini örar hefur verið farin sú leið í Svíþjóð að setja í lög um ökuskírteini að öllum læknum sé skylt að tilkynna til sænsku samgöngustofunnar hvern þann sem ekki uppfyllir læknisfræðileg skilyrði til að hafa ökuréttindi.
Þessi ákvörðun sænska ríkisins kom til vegna skýrslu sænsku samgöngustofunnar frá því í desember 2018 þar sem kannað var hvort ökumenn fólksbíla, 65 ára eða eldri og með ákveðna sjúkdómsgreiningu, væru líklegri til að lenda í umferðarslysum samanborið við aðra ökumenn á sama aldri. Helstu niðurstöður sýna að ökumenn með aldurstengda sjúkdóma eins og hjarta- og æðasjúkdóma og sjónskerðingu eru ekki líklegri en aðrir til að lenda í umferðarslysum. Ökumenn með heilabilun valda færri umferðarslysum en ökumenn án greiningar, líklega vegna þess að þeir hætta sjálfir að keyra þegar sjúkdómurinn versnar. Niðurstaða skýrslunnar var sú að ekki væri þörf á frekari rannsóknum á reglubundnu heilsufarseftirliti fyrir eldri ökumenn. Í framhaldi af þessu tók sænska samgöngustofan ákvörðun árið 2019 um að ekki skyldi innleiða aldurstengt heilbrigðiseftirlit við endurnýjun ökuskírteina. Stofnunin mat það svo að aukinn kostnaður við heilbrigðisþjónustu í tengslum við endurnýjun almennra ökuskírteina fyrir eldri bílstjóra væri ekki í réttu hlutfalli við þau jaðaröryggisáhrif sem gert er ráð fyrir að náist með innleiðingu almenns heilbrigðiseftirlits eldri ökumanna.
Í skýrslu umferðarnefndar sænska þingsins um umferðaröryggi 2023/2024 frá 6. mars 2024 var meðal annars fjallað um endurnýjun ökuskírteina eldra fólks í Svíþjóð. Nefndin lagði til að hafna tillögum um að innleiða lögbundnar sjón- og heilbrigðisskoðanir fyrir eldri ökumenn við endurnýjun ökuskírteina. Rökstuðningur fyrir því er að regluverkið er þegar til staðar en samkvæmt því hafa læknar í Svíþjóð tilkynningarskyldu vegna ökumanna sem ekki teljast lengur hæfir til aksturs vegna heilsufars. Samkvæmt skýrslu umferðarnefndar sænska þingsins væru reglubundnar sjón- og heilsufarsskoðanir líklega ekki hagkvæmar samfélagslega og myndu auka álag á heilbrigðiskerfið í landinu. Auk þess sem rannsóknir sýndu að almennar heilbrigðis- og sjónskoðanir fyrir eldri ökumenn væru dýrar og hefðu lítil áhrif á umferðaröryggi. Í kjölfarið tóku í gildi nýjar reglur um sjónmælingar fyrir ökumenn sem sækja um eða endurnýja ökuskírteini í Svíþjóð frá og með 1. febrúar 2025. Nú geta einstaklingar með væga sjónskerðingu frekar uppfyllt sjónkröfur fyrir almenn ökuskírteini, ökuleyfi fyrir dráttarvélar og leigubíla. Auk þess fengu sjóntækjafræðingar auknar heimildir til að framkvæma sjónmælingar og gefa út vottorð fyrir umsóknir um ökuskírteini. Með þessum aðgerðum er verið að létta álagið af augnlæknum vegna útgáfu slíkra vottorða og gera ferlið skilvirkara fyrir umsækjendur. Breytingarnar eru gerðar í þeim tilgangi að samræma sænskar reglur reglum í öðrum Evrópulöndum sem leggja mikla áherslu á umferðaröryggi. Jafnframt stuðla þær að sanngjarnari og sveigjanlegri nálgun við mælingu á sjón ökumanna. Þessar breytingar gera það enn fremur að verkum að fleiri einstaklingar, þar á meðal eldri borgarar, geta nú uppfyllt sjónkröfur til að fá eða endurnýja ökuskírteini.“
Frú forseti. Það er mikilvægt að endurskoða gildandi reglur á Íslandi með hagsmuni eldri borgara í huga því að það er ósanngjarnt að gera sömu kröfur til allra yfir ákveðnum aldri án tillits til raunverulegrar aksturshæfni. Um leið er æskilegt að draga úr óþarfa álagi á heilbrigðiskerfið og opinberar stofnanir sem sinna endurnýjun ökuskírteina.
Frú forseti. Mikilvægt er að stefna í þessum málum byggist á skynsamlegum og sanngjörnum forsendum sem tryggja bæði réttindi eldri ökumanna og öryggi í umferðinni.
Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Nönnu Margréti Gunnlaugsdóttur fyrir hennar andsvar og ég fagna því í rauninni að við getum átt þetta samtal hér undir andsvörum því að það vill svo til að ég held að bæði þessi mál, frá hv. þm. Nönnu Margréti Gunnlaugsdóttur og frá mér, hafi einhvern veginn komið inn í kerfið á sama tíma og ég held að við höfum báðar orðið jafn undrandi á máli hvor annarrar því að þau voru náttúrlega mjög sambærileg.
En ég á svolítið sögu í þessum geira. Ég hef kennt í Ökuskólanum í Mjódd frá 2006, umferðarsálfræði, í góðum hópi samstarfsfólks þar þannig að það er svolítill undirbúningur að þessu máli með þann hóp að baki sem hefur hlakkað til að sjá þessa þingsályktunartillögu flutta. Þess vegna er það nú þannig að ég hélt mínu striki og ég bara fagna því að hv. þingmaður gerði slíkt hið sama.
Þetta eru tvö góð mál. Þau eru kannski ekki nákvæmlega eins en við erum samt báðar að horfa til nágrannalanda. Og já, ég horfi sérstaklega til Svíþjóðar í mínu máli. Ég held að það yrði náttúrlega mjög skrýtið — af því að þetta er í rauninni með það markmið aðallega að létta á eldri borgurum hvað þetta varðar og losa þá við þessa byrði að þurfa að endurnýja svona ört, svo að ég tali nú ekki um kostnaðinn við ýmiss konar vottorð. Þannig að þessi mál eru bæði með sama markmið og við skulum bara sjá hvernig þessu fram heldur í nefndum. Ég vona að að lokum verði árangurinn og útkoman bara akkúrat sú sem við viljum, sem verður best og til hagsmuna og góðs fyrir eldra fólk.
Ég vona að þetta hafi svona nokkurn veginn svarað þessum spurningum en hér er ekki um neina keppni að ræða, ekki alla vega af minni hálfu svo að það sé sagt.
Seinna andsvar
Flm. (Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir) (Flf) (andsvar):
Forseti. Ég þakka hv. þm. Nönnu Margréti Gunnlaugsdóttur fyrir seinna andsvarið. Nei, í rauninni vann ég þetta mál með ákveðnum hópi eldri borgara í gegnum Ökuskólann í Mjódd og okkur leist vel á að miða við hvernig þetta er í Svíþjóð og erum þá kannski helst að horfa til þessa hóps, eldra fólks. Þannig að í rauninni hef ég engin sérstök svör um þennan yngri hóp sem þingmaðurinn spyr mig um.
Ég tek bara undir það að um mjög sambærileg mál er að ræða og það hlýtur að leiða til þess að eitthvað komi út úr þessu, hvort sem það verður síðan bara reglugerðarbreyting hjá hæstv. ráðherra sem fær þetta mál inn á sitt borð eða að það verði unnið eitthvað nánar í meðförum þingsins inni í nefndum. Það verður bara að koma í ljós. En alla vega held ég að við séum bara á mjög góðum stað og eins og ég segi, það var tilviljun að þessi mál komu inn svona nokkurn veginn á sama tíma. Það var enginn að stela neinu, ef ég má orða það þannig, enda er það ekki alveg minn háttur. Ég bara hlakka til samvinnu og vona að það verði ekki bara í þessu máli heldur í miklu fleiri málum.